Dashuria në Letërsinë Bashkëkohore Historia e Lejlës dhe Mexhnunit nga një bazë reale historike, me kalimin e shekujve si u shndërrua në një legjendë dhe mit letrar.
Mexhnuni në të vërtetë quhej Qajs ibn el-Mulauah (Qays ibn al-Mulawwah). Ai ishte një poet arab që jetoi në shekullin e VII (gjatë periudhës së Kalifatit Emevi) në Gadishullin Arabik.
Qajsi ishte vërtet i dashuruar pas një gruaje të quajtur Lejla el-Amirija. Pasi babai i saj refuzoi martesën, Qajsi përjetoi një thyerje të rëndë shpirtërore, u izolua në shkretëtirë dhe nisi të shkruante poezi melankolike. Për këtë arsye njerëzit e quajtën “Mexhnun” (i çmendur).
Me kalimin e kohës, rrethanat e jetës së tyre u ekzagjeruan nga tregimtarët popullorë.
Në shekullin e XII, poeti i njohur persian Nizami Ganjavi mblodhi këto tregime dhe shkroi poemën epike “Lejla dhe Mexhnuni”. Ai i dha ngjarjes përmasat e një tragjedie universale të stilit “Romeo dhe Zhuljeta”.
Simbolika mistike (Sufizmi): Në letërsinë orientale dhe mistikën islame (Tesavuf), figura e Mexhnunit u kthye në një mit simbolik. Çmenduria e tij nga dashuria tokësore përfaqëson rrugëtimin shpirtëror drejt dashurisë hyjnore dhe shkrirjes me Zotin.
Mistika e historisë së Lejlës dhe Mexhnunit është aq e thellë, saqë në traditën e misticizmit islam (Sufizmit), kjo ngjarje nuk lexohet si një histori thjesht njerëzore, por si një udhërrëfyes i plotë për përjetimin shpirtëror dhe rrugëtimin drejt Zotit.
Lejla (Nata): Në gjuhën arabe, emri “Lejla” rrjedh nga fjala “Layl”, që do të thotë natë. Në mistikë, nata përfaqëson errësirën ku humbet bota fizike dhe ku shqisat treten. Kur gjithçka tjetër zhduket në “natë”, mbetet vetëm drita e të Dashurit (Zotit). Lejla këtu simbolizon Vetë Qenien Hyjnore ose Bukurinë Absolute.
Mexhnun (I çmenduri / I pushtuari): Rrjedh nga rrënja “Xhin” (i mbuluar ose i pushtuar nga një forcë e padukshme). Për sufitë, çmenduria e tij nuk është sëmundje mendore, por humbje e egos njerëzore përballë madhështisë hyjnore. Ai është njeriu që ka braktisur arsyen e ftohtë materiale për t’u udhëhequr vetëm nga zemr
Në tregim, Mexhnuni braktis qytetërimin dhe jeton lakuriq në shkretëtirë mes kafshëve të egra
Shkretëtira përfaqëson izolimin e plotë shpirtëror (Asketizmin). Sufiu duhet të “zhvishet” nga dëshirat e kësaj bote, nga pasuria dhe statusi, për të gjetur qetësinë e vërtetë.
Fakti që kafshët e egra nuk e sulmojnë Mexhnunin simbolizon zbutjen e treguar ndaj tepsisë (egos kafshërore të njeriut). Kur njeriu arrin paqen e brendshme dhe dashurinë e pastër, e gjithë natyra bie në harmoni me të.
Dashuria Metaforike (Ishq-i Mexhazi): Dashuria e Mexhnunit nisi si një ndjenjë njerëzore ndaj një gruaje (Lejlës). Kjo shërbeu vetëm si një urë ose mjet.
Gjatë izolimit, Mexhnuni u fiksua aq shumë pas imazhit të saj, saqë kur vetë Lejla erdhi ta takonte në shkretëtirë, ai e refuzoi. Ai tha: “Unë jam bërë vetë Lejla, prania jote fizike vetëm sa më ndan nga ajo!”
Asgjësimi (Fena): Ky është stadi më i lartë në Sufizëm. Mexhnuni u “dogj” aq shumë nga dashuria, saqë harroi ekzistencën e vetes së tij. Ai u shkri tërësisht me të Dashurin.
Prandaj, për mistikët e Lindjes, Mexhnuni është modeli ideal i besimtarit që digjet nga malli për t’u bashkuar me Krijuesin, dhe kjo është arsyeja pse kjo histori ka mbijetuar aq gjatë në zemrat e njerëzve
Historia e Lejlës dhe Mexhnunit në traditën mistike arrin kulmin me përjetimin e të ashtuquajturave “7 shkallët e dashurisë”. Këto shkallë e shndërrojnë njeriun nga një qenie fizike në një dritë shpirtërore:
Në librat e tij, poeti i famshëm mistik Mevlana Xhelaledin Rumi tregon një histori tejet simbolike për këtë ngjarje: Një mbret kureshtar e thirri Mexhnunin dhe i tha: “Ti u çmende për Lejlën, por ajo nuk është ndonjë bukuri e rrallë! Në pallatin tim kam gra shumë më të bukura se ajo.”
Mexhnuni i buzëqeshi mbretit dhe iu përgjigj: “O mbret, ti e shikon Lejlën me sytë e tu. Duhet t’i marrësh sytë e Mexhnunit për të parë bukurinë e vërtetë të Lejlës
Kjo pjesë te Rumiu tregon se Bukuria është në sytë e atij që dashuron, dhe në aspektin mistik: Zoti nuk mund të njihet me mendje llogaritëse apo sy fizikë, por vetëm përmes zemrës që digjet nga dashuria.
Gjeniu mistik Ibn Arabiu sqaron se Mexhnuni nuk ishte i dashuruar pas mishit dhe gjakut të Lejlës, por pas Dritës Hyjnore që reflektohej përmes saj. Lejla u bë një Texheli (shfaqje apo pasqyrë) ku Mexhnuni pa bukurinë e pafundme të Krijuesit
I gjithë mesazhi i kësaj tragjedie nuk është vuajtja, por ideja se dashuria njerëzore është thjesht një urë. Njeriu duhet ta kalojë këtë urë për të arritur te dashuria e vetme e vërtetë, që është ajo hyjnore.
Historia e Mexhnunit arrin pikën më të lartë mistike kur ai përjeton fenomenin e quajtur Zikr (përmendja e vazhdueshme) dhe braktisjen e plotë të botës materiale
Sipas tregimeve sufi, ai e përsëriti emrin e saj aq shumë herë, saqë rrahjet e zemrës së tij, frymëmarrja dhe madje edhe zhurma e rërës që lëvizte nga era i ngjanin emrit “Lejla”.
ur njerëzit e shihnin të shkruante në rërë dhe dallgët e fshinin shkrimin, ai nuk ndalonte. Ai thoshte se nuk kishte më rëndësi nëse shkrimi mbetej në tokë, sepse ai ishte gdhendur përjetësisht në shpirtin e tij
Dialogu i Shpirtit: Pse Mexhnuni e refuzoi Lejlën?
Ky është momenti më i rëndësishëm i gjithë tregimit në rrafshin ezoterik. Pasi burri i detyruar i Lejlës vdes, ajo udhëton në shkretëtirë për ta gjetur më në fund Mexhnunin e lirë. Kur ajo i afrohet dhe i thotë “Unë jam Lejla, erdha tek ti!”, Mexhnuni as nuk e kthen kokën.
Ai i përgjigjet: “Nëse ti je Lejla, atëherë kush është kjo qenie brenda meje që plotëson çdo cep të shpirtit tim? Ti je thjesht trupi, por unë jam i dashuruar pas dritës sate. Ik, sepse prania jote fizike po ma turbullon imazhin tënd të përsosur që kam në zemër!
Kjo tregon kalimin nga Ishq-i Mexhazi (dashuria kalimtare, njerëzore) në Ishq-i Hakiki (dashuria e vërtetë, hyjnore). Mexhnuni kuptoi se njeriu që dashurojmë është vetëm një pasqyrë. Ai nuk kërkonte më pasqyrën (Lejlën fizike), por atë që pasqyrohej brenda saj (Zotin
Dashuria në Letërsinë Bashkëkohore
Gruan jo thjesht si një objekt pasiv ku burri projekton “shenjtërinë” (siç bën Mexhnuni me Lejlën), por si një qenie me zë dhe identitet të plotë.
Mexhnuni e refuzon praninë fizike të Lejlës sepse është i dashuruar me “idenë” dhe “përsosmërinë” e saj. Ai zgjedh vuajtjen dhe izolimin.
Dashuritë që mbështeten nga rrymat moderne kërkojnë barazi, komunikim dhe jetesë të përbashkët. Për autoret me qasje feministe, dashuria që kërkon çmendurinë dhe asgjësimin e gruas apo të burrit konsiderohet romantizim i skajshëm i vuajtjes.
Dashuria e Pamundur (Tragjike) kundrejt Dashurisë Çliruese
Lejla dhe Mexhnuni (dhe Romeo e Zhuljeta): Janë dashuri që ushqehen nga pamundësia dhe barrierat shoqërore apo familjare.
Perspektiva e Studimeve Gjinore: Në shkrimet e saj mbi emancipimin e gruas shqiptare në tranzicion, Teuta Arifi thekson se dashuria e vërtetë duhet të shërbejë si mjet çlirimi dhe rritjeje personale për gruan, e jo si një kafaz tragjik ku ajo kthehet në një simbol të paarritshëm e të heshtur. ]
Përmbledhtazi, ndërsa letërsia mistike e mbron Mexhnunin si heroin suprem të shpirtit që gjen Zotin përmes dashurisë, autorët dhe studiuesit e rrymave të reja (përfshirë Arifin) e shohin këtë histori si një dëshmi të dhimbshme se si shoqëritë patriarkale e bënin të pamundur lumturinë reale njerëzore mes dy personave.
Në sytë e kritikës moderne, Lejla është krejtësisht e pafuqishme. Ajo martohet me dikë që nuk e do, rri e mbyllur dhe shërben vetëm si një “muze” apo pasqyrë ku Mexhnuni projekton çmendurinë e tij poetike. Arifi dhe rrymat bashkëkohore promovojnë një dashuri ku gruaja ka zërin e saj, merr vendime dhe është e barabartë në ndjenjë.
Një tjetër histori e madhe e Lindjes. Zulejha dashurohet me bukurinë fizike të Jusufit dhe kalon nëpër vuajtje të tmerrshme derisa e kupton se bukuria e tij buron nga Zoti.
Te Lejla dhe Mexhnuni nuk ka fare tundim fizik. Që në fillim ndjenja është tërësisht shpirtërore dhe mendore.
Letërsia bashkëkohore e sheh dashurinë si një përpjekje të përditshme njerëzore me sfida reale, duke u larguar nga këto ekstreme ku personazhet ose çmenden në shkretëtirë ose plaken nga vuajtja pa u prekur kurrë.
Përderisa autorët mistikë e shohin Mexhnunin si pinnacle (kulmin) e pastërtisë shpirtërore, autorët dhe studiuesit me qasje moderne në esetë e ndryshme mbi letërsinë dhe shoqërinë) na kujtojnë se këto tregime flasin për një kohë ku individi nuk kishte liri. Ato shërbejnë si metafora të bukura shpirtërore, por jo si modele se si duhet të funksionojë dashuria reale e shëndoshë njerëzore sot.
Dashuria si Rebelim Shoqëror (Romeo dhe Zhuljeta / Tristani dhe Izolda)
Karakteristika: Dy të rinj që duhen marrëzisht por që ndalohen nga rregullat e ashpra të fiseve, familjeve apo shtetit.
Dallimi me Mexhnunin: Romeo dhe Zhuljeta dëshirojnë dëshpërimisht të preken, të martohen dhe të jetojnë bashkë në këtë botë. Ata nuk duan të çmenden apo të flijohen në shkretëtirë; ata vdesin sepse shoqëria ua bën të pamundur jetën.
Leximi Kritik: Nga pikëpamja e studimeve moderne (ku bëjnë pjesë edhe esetë e Arifit mbi feminizmin dhe emancipimin), kjo dashuri tregon se si strukturat patriarkale shkatërrojnë lirinë individuale. [
Dashuria si Tundim dhe Pendim (Jusufi dhe Zulejha)
Karakteristika: Kjo është një tjetër histori e madhe e Lindjes. Zulejha (gruaja e mbretit) dashurohet verbërisht pas bukurisë fizike të Jusufit. Ajo përdor pushtetin dhe hilet për ta joshur.
Dallimi me Mexhnunin: Te Lejla dhe Mexhnuni nuk ka fare dimension seksual apo fizik; që në fillim dashuria është tërësisht platonike dhe mendore. Zulejha duhet të kalojë nëpër vuajtje të tmerrshme dhe verbim fizik që ta kuptojë se bukuria e Jusufit ishte thjesht një reflektim i dritës hyjnore. [1]
Dashuria Ekzistencialiste (Dashuria Moderne)
Karakteristika: Ky është modeli që mbështetet nga filozofia dhe letërsia moderne (si ajo e Simone de Beauvoir, të cilën Arifi e ka analizuar shpesh).
Koncepti: Dashuria nuk duhet të jetë as “çmenduri” që të bën të humbësh arsyen, as një “burg” ku gruaja rri e heshtur dhe thjesht pret. Dashuria e vërtetë moderne duhet të jetë një marrëveshje e lirë mes dy personave të barabartë, ku asnjëri nuk sakrifikon identitetin e vet për tjetrin.
Konkluzioni i Krahasimit
Në rrafshin e letërsisë krahasuese:
Tradita mistike e adhuron Mexhnunin sepse ai përfaqëson shkallën më të lartë të besnikërisë shpirtërore.
Kritika moderne dhe feministe e sheh këtë histori me dhimbje. Për ta, Lejla mbetet një viktimë e heshtur e rrethanave, e mbyllur brenda shtëpisë, ndërsa Mexhnuni ikën në shkretëtirë për të jetuar “çmendurinë” e tij egoiste, duke mos ofruar asnjë zgjidhje reale për ta jetuar atë dashuri.
Përmbledhtazi, nëse letërsia mistike e ngre këtë histori në piedestalin e shenjtërisë, kritika modern e zbret atë në tokë për të na treguar se sa e rrezikshme mund të jetë një dashuri kur kthehet në fiksim, kur i heq lirinë gruas dhe kur refuzon realitetin për hir të një fantazie shpirtërore
Mexhnuni është i dashuruar me mungesën e Lejlës, jo me praninë e saj. Duke e mbajtur atë larg, ai ruan të paprekur imazhin e saj ideal. Prania e saj fizike do ta detyronte atë të përballej me një grua reale, me tëmeta dhe kërkesa njerëzore.
Qasja Moderne: Autorët modernë e kritikojnë këtë si “narcisizëm melankolik”. Sipas teorive ekzistencialiste në esetë e tyre , dashuria nuk mund të jetë thjesht një monolog i brendshëm në shkretëtirë. Dashuria e vërtetë kërkon dialog, prani dhe guxim për të jetuar me tjetrin në realitet.
Gruaja si Objekt Mistik: Në të gjithë poemën klasike, Lejla nuk ka zë. Ajo nuk merr asnjë vendim. Ajo është thjesht një objekt vuajtjesh apo frymëzimi mbi të cilin Mexhnuni projekton kërkimin e tij për Zotin.
Kritika Feministe: Kur studiohen këto vepra nën thjerrën e emancipimit dhe feminizmit ekzistencial , vihet në dukje se si shoqëritë patriarkale e kanë romantizuar robërimin e gruas. Lejla vdes e mbyllur në çadër, e palumtur, ndërsa shoqëria e duartrokët këtë si “pastërti e besnikëri”. Ky model sot shihet si një tragjedi e mungesës së lirisë.
Çmenduria: Sëmundje apo Shenjtëri?
Pushtimi (Xhunon): Në misticizëm, çmenduria e Mexhnunit konsiderohet bekimi më i lartë – braktisja e llogaritjes mendore për llogari të dashurisë së pastër shpirtërore.
Psikanaliza Letrare Moderne: E sheh këtë si një patologji të rëndë obsesive. Për shkollat moderne të mendimit, një dashuri që të zhvesh lakuriq, të bën të flasësh me kafshët dhe të refuzosh jetën shoqërore nuk është e shëndetshme. Dashuria e mirëfilltë duhet të shërbejë si mjet rritjeje dhe stabiliteti emocional, e jo si biletë drejt vetëshkatërrimit.
Përplasja e Dy Modeleve të Dashurisë
Në fund, kjo histori na përball me dy përkufizime krejtësisht të ndryshme mbi atë se çfarë është dashuria:
Modeli Mistik/Romantik: Dashuria është një forcë hyjnore që të pushton. Ti nuk ke kontroll mbi të, bëhesh viktimë e saj dhe qëllimi yt është të digjesh e të flijohesh për të.
Modeli Ekzistencialist/Modern: Dashuria është një zgjedhje e vetëdijshme e vullnetit. Ti nuk lind i krijuar për dikë si “shpirt binjak”, por zgjedh të ndërtosh një jetë të përbashkët me të mbi baza të lirisë dhe respektit të ndërsjellë.
Sipas rrymave psikanalitike dhe ekzistencialiste që analizohen shpesh në rrethet tona akademike, kjo sjellje klasifikohet si një lloj narcisizmi. Mexhnuni sakrifikon fatin e Lejlës (e cila mbetet e robëruar dhe e palumtur) vetëm për të ushqyer mitin e tij të poetit të thyer e shpirtëror.
Nëse e shohim historinë nga thjerra e kritikës feministe dhe e emancipimit, vërejmë se Lejla nuk ka asnjë fuqi vendimmarrëse. Ajo jepet si mall nga i ati, martohet pa dëshirë, qëndron e mbyllur dhe shërben vetëm si një muze pasive për çmendurinë e Mexhnunit.
Studimet moderne letrare dhe qasjet si ato të trajtuara nga Arifi në esetë e saj, kërkojnë të zhveshin këtë romantizim të vuajtjes. Dashuria që çon në asgjësimin apo heshtjen e plotë të gruas nuk shihet më si një ideal, por si një tragjedi e shkaktuar nga rregullat e rrepta patriarkale.
Gjithë ky rrugëtim na sjell përballë dy zgjedhjeve filozofike:
Modeli Mistik: Dashuria është një forcë e jashtme hyjnore që të pushton e të shkatërron egon, ku qëllimi yt final është të digjesh për të.
Modeli Ekzistencialist / Modern: Dashuria është një akt i vetëdijshëm vullneti i ndërtuar mes dy qenieve të barabarta, ku ruhet liria dhe identiteti i të dyve pa qenë nevoja që askush të çmendet apo të flijohet.
