Politika shqiptare vuan nga nj\u00eb munges\u00eb totale e transcendenc\u00ebs politike\u2014aft\u00ebsis\u00eb p\u00ebr t\u00eb menduar p\u00ebrtej gjenerat\u00ebs son\u00eb. Ne jemi “peng t\u00eb s\u00eb tashmes”. \u00c7do investim, \u00e7do reform\u00eb, \u00e7do ligj b\u00ebhet p\u00ebr t\u00eb fituar zgjedhjet e ardhshme ose p\u00ebr t\u00eb mbijetuar deri nes\u00ebr. Nuk ka nj\u00eb “\u00ebnd\u00ebrr shqiptare” q\u00eb projektohet p\u00ebr vitin 2100. Ky d\u00ebshtim p\u00ebr t\u00eb menduar n\u00eb shekuj na b\u00ebn q\u00eb t\u00eb jemi gjithmon\u00eb reaktiv\u00eb ndaj planeve t\u00eb fqinj\u00ebve (q\u00eb shpesh kan\u00eb projekte 100-vje\u00e7are)
\nNe kemi mbetur skllev\u00ebr t\u00eb ides\u00eb se shp\u00ebtimi vjen nga nj\u00eb Lider-Mesia. Kjo e vret institucionin. Filozofia jon\u00eb politike \u00ebsht\u00eb “personale”: n\u00ebse lideri \u00ebsht\u00eb i mir\u00eb, shpresojm\u00eb; n\u00ebse \u00ebsht\u00eb i keq, d\u00ebshp\u00ebrohemi. Ne nuk besojm\u00eb te sistemi, por te njeriu. Kjo krijon nj\u00eb cik\u00ebl ku ne prodhojm\u00eb autokrat\u00eb t\u00eb rinj \u00e7do 10-20 vjet, sepse vet\u00eb populli “e k\u00ebrkon” nj\u00eb dor\u00eb t\u00eb fort\u00eb q\u00eb t\u00eb vendos\u00eb drejt\u00ebsi, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb nj\u00eb gjykat\u00eb t\u00eb pavarur.
\nN\u00eb kodin ton\u00eb gjenetik politik, pushteti nuk \u00ebsht\u00eb par\u00eb kurr\u00eb si nj\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi ndaj t\u00eb ardhmes, por si nj\u00eb pla\u00e7k\u00eb lufte. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb d\u00ebshtim i tmerrsh\u00ebm i konceptit t\u00eb res publica (gj\u00ebs\u00eb publike). P\u00ebr shqiptarin, shteti historikisht ka qen\u00eb “i huaji” (osmani, serbi, komunisti, apo partia tjet\u00ebr). Kur marrim pushtetin, ne nuk e administrojm\u00eb shtetin, ne e “pushtojm\u00eb” at\u00eb. Ky instinkt e shnd\u00ebrron administrat\u00ebn n\u00eb nj\u00eb ushtri militant\u00ebsh dhe buxhetin n\u00eb nj\u00eb ark\u00eb klanore.
\nD\u00ebshtimi filozofik i politik\u00ebs mbar\u00ebshqiptare n\u00eb Ballkan nuk \u00ebsht\u00eb thjesht paaft\u00ebsi teknike, por nj\u00eb kriz\u00eb e thell\u00eb e mendimit shtetformues dhe etik\u00ebs s\u00eb liris\u00eb. Sipas mendimtar\u00ebve si Ukshin Hoti dhe analizave bashk\u00ebkohore, kjo kriz\u00eb shtrihet n\u00eb disa nivele ekzistenciale:
\nNj\u00eb nga d\u00ebshtimet m\u00eb t\u00eb thella \u00ebsht\u00eb refuzimi i mendimit kritik. Shoq\u00ebria shqiptare nuk kaloi nga kultura e mitit te ajo e analiz\u00ebs pas vitit 1990, por thjesht nd\u00ebrroi mitologjin\u00eb. N\u00eb vend q\u00eb t\u00eb analizohen faktet p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar shtetin, ato “futen me zor” n\u00eb interpretime t\u00eb gatshme patriotike ose partiake, duke ushqyer nj\u00eb lloj “dembelizmi intelektual” q\u00eb pengon zhvillimin real.
\nN\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn mbar\u00ebshqiptare, partit\u00eb vuajn\u00eb nga nj\u00eb ankoherenc\u00eb ideologjike. T\u00eb majt\u00ebt nuk ndjekin politika sociale dhe t\u00eb djatht\u00ebt nuk mbrojn\u00eb vlerat konservatore apo tregun e lir\u00eb n\u00eb kuptimin e tyre t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. Kjo \u00e7on n\u00eb nj\u00eb “pragmatiz\u00ebm t\u00eb sforcuar”, ku politika b\u00ebhet nj\u00eb loj\u00eb pa rregulla, pa parime morale dhe pa nj\u00eb vizion afatgjat\u00eb p\u00ebr “t\u00eb mir\u00ebn” dhe “t\u00eb drejt\u00ebn
\nEdhe pse jemi nj\u00eb komb, ne jetojm\u00eb n\u00eb nj\u00eb “hap\u00ebsir\u00eb publike t\u00eb fragmentuar”. D\u00ebshtimi filozofik q\u00ebndron te paaft\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb kohezion t\u00eb mendimit komb\u00ebtar q\u00eb i tejkalon kufijt\u00eb shtet\u00ebror\u00eb. Politika jon\u00eb mbetet “situacioniste”\u2014zgjidh probleme t\u00eb vogla t\u00eb momentit (shpesh me metoda autoritare apo “enveriste”) n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb projektoj\u00eb t\u00eb ardhmen e shqiptar\u00ebve si faktor unik n\u00eb Ballkan. <\/p>\n
P\u00ebr shum\u00eb koh\u00eb, politika shqiptare ka qen\u00eb nj\u00eb mjet p\u00ebr mbijetes\u00eb (rezistenc\u00eb ndaj tjetrit) dhe jo nj\u00eb projekt p\u00ebr nd\u00ebrtimin e liris\u00eb s\u00eb brendshme. Ukshin Hoti argumentonte se d\u00ebshtimi yn\u00eb vjen nga mungesa e nj\u00eb filozofie autentike t\u00eb historis\u00eb, ku ne presim q\u00eb historia t\u00eb “na b\u00ebhet” nga t\u00eb tjer\u00ebt n\u00eb vend q\u00eb ta udh\u00ebheqim vet\u00eb. Ky pasivitet e ka kthyer politik\u00ebn n\u00eb nj\u00eb falsifikim t\u00eb vetvetes, ku lider\u00ebt “fshihen” pas rrethanave nd\u00ebrkomb\u00ebtare p\u00ebr t\u00eb justifikuar d\u00ebshtimet e brendshme.
\nPas r\u00ebnies s\u00eb komunizmit, shqiptar\u00ebt kaluan nga nj\u00eb sistem i shtypjes totale n\u00eb nj\u00eb sistem q\u00eb premtoi lirin\u00eb, por ofroi pasiguri ekonomike dhe fizike (shembulli i vitit 1997). Filozofikisht, kjo ka krijuar nj\u00eb thyerje: qytetari nuk e sheh shtetin si mbrojt\u00ebs t\u00eb liris\u00eb, por si nj\u00eb struktur\u00eb q\u00eb i sh\u00ebrben vet\u00ebm elitave korruptive. Kjo \u00e7on n\u00eb “antipolitik\u00eb”\u2014nj\u00eb gjendje ku shoq\u00ebria distancohet plot\u00ebsisht nga procesi vendimmarr\u00ebs
\n“Kombi si Mit” vs. “Shteti si Institucion
\nEkziston nj\u00eb shk\u00ebputje e madhe mes retorik\u00ebs komb\u00ebtare (flamuri, historia, bashkimi) dhe realitetit institucional:
\n Lider\u00ebt shpesh p\u00ebrdorin ndjenjat komb\u00ebtare p\u00ebr t\u00eb maskuar munges\u00ebn e sundimit t\u00eb ligjit dhe meritokracis\u00eb.
\nPavar\u00ebsisht se jan\u00eb nj\u00eb komb, shqiptar\u00ebt n\u00eb Ballkan operojn\u00eb me agjenda t\u00eb fragmentuara, duke u trajtuar shpesh si qytetar\u00eb t\u00eb dor\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb n\u00eb vendet fqinje, pa pasur nj\u00eb platform\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt politike dhe ekonomike
\nN\u00eb ligj\u00ebrimin politik shqiptar, Evropa nuk trajtohet si nj\u00eb set vlerash (drejt\u00ebsi, etik\u00eb, llogaridh\u00ebnie) q\u00eb duhen kultivuar, por si nj\u00eb “destinacion” q\u00eb do t\u00eb na shp\u00ebtoj\u00eb nga vetvetja. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb d\u00ebshtim filozofik sepse e delegon p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb te faktori nd\u00ebrkomb\u00ebtar, duke e l\u00ebn\u00eb politik\u00ebn e brendshme n\u00eb duart e strukturave “neo-patrimoniale” ku vendimet merren me “telefon” dhe jo me ligj
\nMendimtari Rexhep Qosja ka theksuar se etika dhe politika duhet t\u00eb jen\u00eb t\u00eb pandashme, por n\u00eb realitetin ton\u00eb shohim nj\u00eb “demokraci t\u00eb shp\u00ebrdoruar” dhe nj\u00eb “ideologji t\u00eb shp\u00ebrb\u00ebrjes”. Kur suksesi politik matet me pasurimin personal dhe jo me mir\u00ebqenien kolektive, politika pushon s\u00eb qeni shkenc\u00eb p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt dhe kthehet n\u00eb nj\u00eb mjet p\u00ebr p\u00ebrfitime klanore
\nN\u00eb Ballkan, politika shqiptare ushqehet shpesh nga “kujtesa historike” dhe traumat e s\u00eb kaluar\u00ebs (si luft\u00ebrat dhe shtypja). Nj\u00eb nga d\u00ebshtimet m\u00eb t\u00eb thella filozofike \u00ebsht\u00eb perceptimi i Evrop\u00ebs si nj\u00eb vend ku duhet t\u00eb shkojm\u00eb, dhe jo si nj\u00eb sistem vlerash q\u00eb duhet t\u00eb nd\u00ebrtojm\u00eb k\u00ebtu. Filozofia politike shqiptare n\u00eb Ballkan d\u00ebshton sepse mbetet reaktive (reagon ndaj krizave apo fqinj\u00ebve) n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb jet\u00eb proaktive (t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb nj\u00eb model unik zhvillimi). Sfida e v\u00ebrtet\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm t\u00eb mbrojm\u00eb kufijt\u00eb, por t\u00eb nd\u00ebrtojm\u00eb institucione funksionale brenda tyre.
\nDiskutimet politike shpesh sillen rreth identitetit dhe “tjetrit” (fqinj\u00ebve), n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb p\u00ebrqendrohen te faktet ekonomike, sundimi i ligjit dhe mir\u00ebqenia. Si\u00e7 thoshte filozofi Ukshin Hoti, politika duhet t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb proces vet\u00eb-emancipimi q\u00eb e kthen “kafsh\u00ebn politike” n\u00eb njeri t\u00eb lir\u00eb, jo anasjelltas.
\nShqiptar\u00ebt mbeten populli m\u00eb pro-evropian n\u00eb Ballkan, por klasat e tyre politike shpesh d\u00ebshtojn\u00eb t\u00eb zbatojn\u00eb standardet evropiane (meritokracin\u00eb, luft\u00ebn ndaj korrupsionit) n\u00eb sht\u00ebpi
\nD\u00ebshtimi i politik\u00ebs shqiptare n\u00eb nj\u00eb nivel m\u00eb t\u00eb thell\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb thjesht \u00e7\u00ebshtje e individ\u00ebve t\u00eb gabuar, por nj\u00eb g\u00ebrshetim i trash\u00ebgimis\u00eb historike, psikologjis\u00eb kolektive dhe deformimit t\u00eb institucioneve. Sipas v\u00ebzhgimeve dhe analizave sociologjike, arsyet kryesore jan\u00eb
\nMungesa e Moralit Politik dhe Llogaridh\u00ebnies
\nEkziston nj\u00eb munges\u00eb e theksuar e etik\u00ebs politike, ku vendimet nuk bazohen n\u00eb parimin e asaj q\u00eb \u00ebsht\u00eb “e drejt\u00eb” apo “e mir\u00eb” p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb, por n\u00eb p\u00ebrfitimin e \u00e7astit. Kjo pasqyrohet n\u00eb faktin se zyrtar\u00ebt e lart\u00eb rrall\u00eb mbajn\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi p\u00ebr d\u00ebshtimet, duke krijuar nj\u00eb ndjenj\u00eb pand\u00ebshkueshm\u00ebrie q\u00eb minon besimin e qytetar\u00ebve te demokracia
\nMungesa e Kultur\u00ebs Politike dhe “Kulti i Individit”
\nHistorikisht, shoq\u00ebria shqiptare ka dal\u00eb nga periudha t\u00eb gjata autokracie (otomane, monarkike dhe komuniste), gj\u00eb q\u00eb ka penguar zhvillimin e nj\u00eb kulture politike t\u00eb matur. Politika shpesh nuk shihet si sh\u00ebrbim publik, por si nj\u00eb mjet p\u00ebr t\u00eb ushtruar pushtet personal apo klanor. Kjo b\u00ebn q\u00eb partit\u00eb t\u00eb rrotullohen rreth “lider\u00ebve t\u00eb fort\u00eb” n\u00eb vend t\u00eb ideologjive, duke e kthyer rotacionin politik n\u00eb nj\u00eb thjesht\u00eb nd\u00ebrrim emrash pa ndryshim thelb\u00ebsor n\u00eb qeverisje.
\nShteti si Pron\u00eb” (Kapja e Shtetit)
\nNj\u00eb problem i thell\u00eb \u00ebsht\u00eb mentaliteti monopolist, ku partit\u00eb fituese e trajtojn\u00eb shtetin si pron\u00eb ekskluzive t\u00eb tyren. Ky fenomen njihet si “kapja e shtetit” (state capture), ku burimet publike, pun\u00ebsimet dhe kontratat p\u00ebrdoren p\u00ebr t\u00eb shp\u00ebrblyer besnik\u00ebt e partis\u00eb, duke shkat\u00ebrruar meritokracin\u00eb dhe duke krijuar nj\u00eb sistem patronazhi.
\nPsikologjia e “Gjendjes s\u00eb Kriz\u00ebs” s\u00eb Vazhdueshme
\nStudiuesit v\u00ebrejn\u00eb se politika shqiptare ushqehet nga konflikti i p\u00ebrhersh\u00ebm. Polarizimi ekstrem mes partive kryesore (PS dhe PD) sh\u00ebrben si nj\u00eb mjet p\u00ebr t\u00eb mbajtur baz\u00ebn e tyre t\u00eb mobilizuar p\u00ebrmes frik\u00ebs dhe urrejtjes ndaj “tjetrit”. Kjo psikologji e kriz\u00ebs pengon dialogun dhe konsensusin komb\u00ebtar p\u00ebr \u00e7\u00ebshtje jetike si arsimi, sh\u00ebndet\u00ebsia apo drejt\u00ebsia.
\nKritika ndaj politik\u00ebs shqiptare shpesh fokusohet n\u00eb disa shtylla kryesore q\u00eb konsiderohen si “gabimet” apo d\u00ebshtimet e saj sistematike nd\u00ebr vite. Sipas analizave dhe opinioneve publike, pikat m\u00eb problematike jan\u00eb:
\nN\u00eb politik\u00ebn shqiptare \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e rrall\u00eb q\u00eb nj\u00eb zyrtar t\u00eb jap\u00eb dor\u00ebheqjen vullnetarisht p\u00ebr p\u00ebrgjegj\u00ebsi morale apo politike, duke krijuar nj\u00eb ndjenj\u00eb pap\u00ebrgjegjshm\u00ebrie para publikut.
\nShpesh politika shihet si nj\u00eb mjet p\u00ebr p\u00ebrfitime t\u00eb ngushta t\u00eb nj\u00eb grupi t\u00eb caktuar njer\u00ebzish apo klanesh, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb fokusohet te zhvillimi demokratik dhe interesi i p\u00ebrgjithsh\u00ebm qytetar.
\nNj\u00eb tregues i fort\u00eb i d\u00ebshtimit t\u00eb politik\u00ebs \u00ebsht\u00eb emigrimi masiv. Statistikat tregojn\u00eb se rreth 79% e student\u00ebve shqiptar\u00eb duan t\u00eb largohen nga vendi, pasi politika nuk ka arritur t\u00eb krijoj\u00eb nj\u00eb shtet q\u00eb ofron siguri dhe premisa p\u00ebr jetes\u00eb.
\nPas vitit 1990, klasa politike kritikohet se ka d\u00ebshtuar n\u00eb ndarjen morale nga regjimi i vjet\u00ebr, duke zgjedhur “harres\u00ebn e organizuar” n\u00eb vend t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb nj\u00eb shteti t\u00eb bazuar n\u00eb liri dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsi reale.
\nN\u00eb nivelin sociologjik, Hoti p\u00ebrshkruante fenomenin e “bijve t\u00eb tatave” n\u00eb qytet q\u00eb mb\u00ebshteteshin nga “bijt\u00eb e haxhi-babave” n\u00eb fshat\u2014nj\u00eb rrjet ndikimi q\u00eb k\u00ebrkon kuadro luajal\u00eb dhe jo njer\u00ebz t\u00eb aft\u00eb. Kjo b\u00ebn q\u00eb elitat t\u00eb mos punojn\u00eb p\u00ebr shtetin, por p\u00ebr t\u00eb instaluar kandidat\u00ebt e tyre besnik\u00eb, duke izoluar individ\u00ebt me aft\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7anta
\nFilozofikisht, shqiptari \u00ebsht\u00eb nj\u00eb individualist ekstrem. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb paradoks: jemi shum\u00eb besnik\u00eb ndaj familjes dhe klanit, por kemi nj\u00eb mosbesim ontologjik ndaj \u00e7do gj\u00ebje q\u00eb \u00ebsht\u00eb “e p\u00ebrbashk\u00ebt”. Ne e duam lirin\u00eb, por e ngat\u00ebrrojm\u00eb at\u00eb me anarkin\u00eb. D\u00ebshtimi yn\u00eb m\u00eb i thell\u00eb \u00ebsht\u00eb paaft\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb sakrifikuar nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb egos individuale p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar nj\u00eb autoritet moral kolektiv. Kjo b\u00ebn q\u00eb \u00e7do rregull t\u00eb shihet si “shkelje e liris\u00eb sime” dhe \u00e7do ligj si “di\u00e7ka q\u00eb duhet anashkaluar”.
\nNe kemi perfeksionuar artin e simulimit. Ne simulojm\u00eb demokracin\u00eb, simulojm\u00eb integrimin, simulojm\u00eb shtetin e s\u00eb drejt\u00ebs. Filozofikisht, kjo quhet “tjet\u00ebrsim”: ne jemi b\u00ebr\u00eb mjeshtra t\u00eb dukjes p\u00ebr syt\u00eb e bot\u00ebs (BE-s\u00eb, SHBA-s\u00eb), nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb brenda nesh ruajm\u00eb struktura feudale t\u00eb pushtetit. Ky hendek mes asaj q\u00eb themi dhe asaj q\u00eb b\u00ebjm\u00eb ka krijuar nj\u00eb shoq\u00ebri cinike, ku askush nuk beson m\u00eb te e v\u00ebrteta.
\nN\u00eb fund, d\u00ebshtimi yn\u00eb m\u00eb i thell\u00eb \u00ebsht\u00eb se kemi krijuar nj\u00eb shtet pa qytetar\u00eb. Kemi banor\u00eb, kemi votues, kemi militant\u00eb, por ende nuk kemi arritur t\u00eb krijojm\u00eb “Qytetarin” q\u00eb e konsideron shtetin si sht\u00ebpin\u00eb e tij dhe jo si nj\u00eb armik q\u00eb duhet vjedhur apo si nj\u00eb zot q\u00eb duhet adhuruar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Politika shqiptare vuan nga nj\u00eb munges\u00eb totale e transcendenc\u00ebs politike\u2014aft\u00ebsis\u00eb p\u00ebr t\u00eb menduar p\u00ebrtej gjenerat\u00ebs…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3205,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-11836","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-op-ed"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11836","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11836"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11836\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11839,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11836\/revisions\/11839"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3205"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11836"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11836"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11836"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}