{"id":43026,"date":"2026-08-10T14:41:23","date_gmt":"2026-08-10T12:41:23","guid":{"rendered":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=43026"},"modified":"2026-08-10T14:41:23","modified_gmt":"2026-08-10T12:41:23","slug":"po-jetojme-me-gjate-se-kurre-por-po-semuremi-per-me-shume-vite","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=43026","title":{"rendered":"Po jetojm\u00eb m\u00eb gjat\u00eb se kurr\u00eb, por po s\u00ebmuremi p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb vite"},"content":{"rendered":"<p><strong>Studimi global tregon se nj\u00eb pjes\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb e madhe e jet\u00ebs po kalohet me s\u00ebmundje ose aft\u00ebsi t\u00eb kufizuara<\/strong><\/p>\n<p>Jet\u00ebgjat\u00ebsia mesatare \u00ebsht\u00eb rritur ndjesh\u00ebm gjat\u00eb shekullit t\u00eb fundit dhe tani arrin n\u00eb 73,8 vjet, fal\u00eb r\u00ebnies s\u00eb madhe t\u00eb s\u00ebmundjeve infektive dhe vdekshm\u00ebris\u00eb s\u00eb n\u00ebnave e f\u00ebmij\u00ebve, si dhe p\u00ebrparimit n\u00eb parandalimin dhe trajtimin e s\u00ebmundjeve kronike.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, vitet e fituara nuk do t\u00eb thot\u00eb se kalohen domosdoshm\u00ebrisht me sh\u00ebndet t\u00eb mir\u00eb, tregon studimi i publikuar n\u00eb revist\u00ebn\u00a0<em>The Lancet Public Health<\/em>.<\/p>\n<p>Meqen\u00ebse rritja e jet\u00ebgjat\u00ebsis\u00eb po e tejkalon p\u00ebrmir\u00ebsimin e jet\u00ebgjat\u00ebsis\u00eb s\u00eb sh\u00ebndetshme n\u00eb pothuajse t\u00eb gjitha 204 vendet dhe territoret e analizuara, autor\u00ebt vler\u00ebsojn\u00eb se sistemet sh\u00ebndet\u00ebsore duhet ta zhvendosin fokusin nga zgjatja e jet\u00ebs drejt p\u00ebrmir\u00ebsimit t\u00eb cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb viteve t\u00eb shtuara.<\/p>\n<p>N\u00eb nivel global, gjat\u00eb vitit 2023 njer\u00ebzit kaluan mesatarisht 14,5 p\u00ebr qind t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tyre me sh\u00ebndet t\u00eb dob\u00ebt. Jet\u00ebgjat\u00ebsia m\u00eb e madhe po shoq\u00ebrohet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb me s\u00ebmundje jo vdekjeprur\u00ebse dhe aft\u00ebsi t\u00eb kufizuara.<\/p>\n<p>Vendet ku njer\u00ebzit jetojn\u00eb m\u00eb gjat\u00eb kan\u00eb regjistruar gjithashtu m\u00eb shum\u00eb vite t\u00eb kaluara me probleme sh\u00ebndet\u00ebsore. Kjo sugjeron se jet\u00ebgjat\u00ebsia m\u00eb e madhe nuk po e shtyn s\u00ebmundjen vet\u00ebm drejt viteve t\u00eb fundit t\u00eb jet\u00ebs, por n\u00eb shum\u00eb raste po e zgjat periudh\u00ebn gjat\u00eb s\u00eb cil\u00ebs njer\u00ebzit jetojn\u00eb me s\u00ebmundje ose aft\u00ebsi t\u00eb kufizuara.<\/p>\n<p><strong>Ku kalohen m\u00eb pak vite me sh\u00ebndet t\u00eb dob\u00ebt?<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb vitin 2023, njer\u00ebzit n\u00eb vendet m\u00eb t\u00eb pasura kaluan rreth 15,7 p\u00ebr qind t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tyre me sh\u00ebndet t\u00eb dob\u00ebt, nd\u00ebrsa n\u00eb superrajonin e Afrik\u00ebs Subsahariane hendeku mes jet\u00ebgjat\u00ebsis\u00eb dhe viteve t\u00eb sh\u00ebndetshme ishte m\u00eb i vogli, rreth n\u00ebnt\u00eb vjet.<\/p>\n<p>Holanda regjistroi rritjen m\u00eb t\u00eb madhe absolute: p\u00ebrqindja e jet\u00ebs s\u00eb kaluar me sh\u00ebndet t\u00eb dob\u00ebt u rrit nga 13,2 p\u00ebr qind n\u00eb vitin 1990 n\u00eb 15,7 p\u00ebr qind n\u00eb vitin 2023.<\/p>\n<p>Hendeku m\u00eb i madh i morbiditetit \u2013 pra koha ose p\u00ebrqindja e jet\u00ebs s\u00eb kaluar me sh\u00ebndet t\u00eb dob\u00ebt \u2013 u regjistrua n\u00eb SHBA, Australi dhe Kanada.<\/p>\n<p>N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, Nauru, Ishujt Solomon dhe Laosi kishin hendekun m\u00eb t\u00eb vog\u00ebl, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb se banor\u00ebt e tyre kalonin m\u00eb pak vite t\u00eb jet\u00ebs me probleme sh\u00ebndet\u00ebsore, transmeton Telegrafi.<\/p>\n<div class=\"share-tab-img share-buttons share-trigger\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" id=\"35162\" class=\"rm-shortcode rm-lazyloadable-image \" src=\"https:\/\/telegrafi.com\/media-library\/image.jpg?id=67585233&amp;width=540&amp;quality=90\" alt=\"\" width=\"540\" height=\"360\" data-rm-shortcode-id=\"99bd60a9df9754a616018ab383894d9d\" data-rm-shortcode-name=\"rebelmouse-image\" data-adjusted-src=\"true\" \/><\/div>\n<p><strong>Cilat probleme sh\u00ebndet\u00ebsore ndikojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb?<\/strong><\/p>\n<p>Autor\u00ebt zbuluan se gjendjet jo vdekjeprur\u00ebse p\u00ebrb\u00ebnin 57,4 p\u00ebr qind t\u00eb hendekut global t\u00eb morbiditetit, sepse shtojn\u00eb numrin e viteve q\u00eb njer\u00ebzit jetojn\u00eb me aft\u00ebsi t\u00eb kufizuara ose me sh\u00ebndet t\u00eb dob\u00ebsuar.<\/p>\n<p>Nd\u00ebr shkaktar\u00ebt kryesor\u00eb ishin \u00e7rregullimet muskuloskeletore, si dhimbja e pjes\u00ebs s\u00eb poshtme t\u00eb shpin\u00ebs, \u00e7rregullimet mendore, s\u00ebmundjet e organeve shqisore, p\u00ebrfshir\u00eb humbjen e d\u00ebgjimit t\u00eb lidhur me mosh\u00ebn, si dhe l\u00ebndimet aksidentale.<\/p>\n<p>N\u00eb vendet me t\u00eb ardhura m\u00eb t\u00eb ul\u00ebta, nd\u00ebr faktor\u00ebt kryesor\u00eb ishin edhe mungesat ushqyese, infeksionet respiratore, tuberkulozi dhe s\u00ebmundjet tropikale t\u00eb neglizhuara.<\/p>\n<p>Studimi identifikoi gjithashtu disa faktor\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm rreziku: indeksin e lart\u00eb t\u00eb mas\u00ebs trupore, kequshqyerjen e f\u00ebmij\u00ebve dhe n\u00ebnave, p\u00ebrdorimin e duhanit, nivelin e lart\u00eb t\u00eb glukoz\u00ebs n\u00eb gjak es\u00ebll dhe ndotjen e ajrit.<\/p>\n<p>P\u00ebrdorimi i drogave dhe konsumimi i lart\u00eb i alkoolit ishin nd\u00ebr dhjet\u00eb faktor\u00ebt kryesor\u00eb t\u00eb rrezikut vet\u00ebm n\u00eb vendet me t\u00eb ardhura t\u00eb larta, nd\u00ebrsa marr\u00ebdh\u00ebniet seksuale t\u00eb pambrojtura u shfaq\u00ebn si faktor kryesor vet\u00ebm n\u00eb Afrik\u00ebn Subsahariane.<\/p>\n<p><strong>Si mund t\u00eb duket nj\u00eb e ardhme m\u00eb e sh\u00ebndetshme?<\/strong><\/p>\n<p>Sipas autor\u00ebve, rezultatet ngren\u00eb pik\u00ebpyetje edhe p\u00ebr q\u00ebndrueshm\u00ebrin\u00eb e sistemeve t\u00eb mbrojtjes sociale dhe m\u00ebnyr\u00ebn se si duhet t\u00eb ndahen burimet nd\u00ebrmjet parandalimit, trajtimit dhe inovacionit.<\/p>\n<p>Meq\u00eb p\u00ebrqindja e jet\u00ebs s\u00eb kaluar me sh\u00ebndet t\u00eb dob\u00ebt \u00ebsht\u00eb rritur vazhdimisht q\u00eb nga viti 1990, studiuesit theksojn\u00eb nevoj\u00ebn p\u00ebr nj\u00eb fokus shum\u00eb m\u00eb t\u00eb madh te plakja e sh\u00ebndetshme.<\/p>\n<p>Organizata Bot\u00ebrore e Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb e p\u00ebrkufizon plakjen e sh\u00ebndetshme si procesin e zhvillimit dhe ruajtjes s\u00eb aft\u00ebsive funksionale q\u00eb mund\u00ebsojn\u00eb mir\u00ebqenie n\u00eb mosh\u00eb t\u00eb shtyr\u00eb.<\/p>\n<p>\u201cGjetjet tona tregojn\u00eb se p\u00ebrfitimet e ardhshme n\u00eb sh\u00ebndetin e popullat\u00ebs nuk do t\u00eb vijn\u00eb vet\u00ebm duke i ndihmuar njer\u00ebzit t\u00eb jetojn\u00eb m\u00eb gjat\u00eb, por edhe duke i ndihmuar t\u00eb jetojn\u00eb m\u00eb sh\u00ebndetsh\u00ebm\u201d, thot\u00eb autori i lart\u00eb i studimit, Christopher Murray, drejtor i Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME) n\u00eb University of Washington School of Medicine.<\/p>\n<p>Sipas tij, p\u00ebrparimi n\u00eb plakjen e sh\u00ebndetshme duhet t\u00eb matet jo vet\u00ebm me jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb, por edhe me numrin e viteve t\u00eb jetuara n\u00eb sh\u00ebndet t\u00eb mir\u00eb. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb nevojiten investime m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb parandalim, kontroll afatgjat\u00eb t\u00eb s\u00ebmundjeve dhe kujdes p\u00ebr s\u00ebmundjet kronike.<\/p>\n<p>Edhe bashkautorja e studimit, Catherine Bisignano, thekson se duhet kushtuar m\u00eb shum\u00eb v\u00ebmendje gjendjeve dhe faktor\u00ebve t\u00eb rrezikut q\u00eb shtojn\u00eb vitet e jetuara me aft\u00ebsi t\u00eb kufizuara.<\/p>\n<p>\u201cTrajtimi m\u00eb i hersh\u00ebm i k\u00ebtyre problemeve, p\u00ebrmes parandalimit dhe kujdesit m\u00eb t\u00eb mir\u00eb afatgjat\u00eb, mund t\u00eb ket\u00eb ndikime t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme shoq\u00ebrore, sh\u00ebndet\u00ebsore dhe ekonomike\u201d, thekson ajo.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, studiuesit k\u00ebrkojn\u00eb investime t\u00eb vazhdueshme n\u00eb parandalim, rehabilitim, sh\u00ebrbime t\u00eb sh\u00ebndetit mendor dhe kujdes p\u00ebr s\u00ebmundjet kronike, si dhe qasje m\u00eb t\u00eb mir\u00eb n\u00eb teknologjit\u00eb asistive dhe n\u00eb modelet e integruara t\u00eb kujdesit afatgjat\u00eb<strong>.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Studimi global tregon se nj\u00eb pjes\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb e madhe e jet\u00ebs po kalohet&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":43030,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[33],"tags":[],"class_list":["post-43026","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mjeksi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43026","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=43026"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43026\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43031,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43026\/revisions\/43031"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/43030"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=43026"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=43026"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=43026"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}