{"id":55932,"date":"2026-10-09T12:56:24","date_gmt":"2026-10-09T10:56:24","guid":{"rendered":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=55932"},"modified":"2026-10-09T12:56:24","modified_gmt":"2026-10-09T10:56:24","slug":"bota-ne-prag-te-nje-rendi-te-ri-2030-a-si-pike-kthese-per-sigurine-globale","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=55932","title":{"rendered":"BOTA N\u00cb PRAG T\u00cb NJ\u00cb RENDI T\u00cb RI: 2030-A SI PIK\u00cb KTHESE P\u00cbR SIGURIN\u00cb GLOBALE"},"content":{"rendered":"<p>Nga Prof. Dr. Muhamet Racaj, <\/p>\n<p>Bota po hyn n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb ndryshimeve t\u00eb thella strategjike. Rendi nd\u00ebrkomb\u00ebtar q\u00eb p\u00ebr dekada u mb\u00ebshtet n\u00eb nj\u00eb ekuilib\u00ebr t\u00eb caktuar t\u00eb fuqive, n\u00eb aleanca tradicionale dhe n\u00eb institucione nd\u00ebrkomb\u00ebtare, po p\u00ebrballet me sfida t\u00eb reja. Pyetja nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb n\u00ebse bota do t\u00eb ndryshoj\u00eb, por \u00e7far\u00eb forme do t\u00eb marr\u00eb rendi i ri nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe sa e sigurt do t\u00eb jet\u00eb periudha e tranzicionit drejt tij.<br \/>\nPresidenti i Finland\u00ebs, Alexander Stubb, duke analizuar zhvillimet aktuale, ka vler\u00ebsuar se deri rreth vitit 2030 mund t\u00eb b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb qarta konturet e sistemit t\u00eb ri nd\u00ebrkomb\u00ebtar. Sipas tij, bota ndodhet n\u00eb nj\u00eb faz\u00eb kalimtare nd\u00ebrmjet dy rendeve t\u00eb ndryshme, nd\u00ebrsa paqart\u00ebsia strategjike po rritet.<br \/>\nKjo periudh\u00eb tranzicioni \u00ebsht\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht e r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr Evrop\u00ebn. P\u00ebr dekada, siguria evropiane \u00ebsht\u00eb mb\u00ebshtetur n\u00eb nj\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe n\u00eb kapacitetet ushtarake dhe politike t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara. Por zhvillimet e fundit po e shtyjn\u00eb Evrop\u00ebn t\u00eb marr\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebr mbrojtjen e saj.<br \/>\nEvropa duhet t\u00eb p\u00ebrgatitet p\u00ebr nj\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi m\u00eb t\u00eb madhe<br \/>\nNdryshimi i marr\u00ebdh\u00ebnieve transatlantike nuk n\u00ebnkupton domosdoshm\u00ebrisht dob\u00ebsimin apo p\u00ebrfundimin e aleanc\u00ebs SHBA\u2013Evrop\u00eb. P\u00ebrkundrazi, debati aktual brenda NATO-s lidhet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb me ndarjen e p\u00ebrgjegj\u00ebsive dhe rritjen e kapaciteteve evropiane t\u00eb mbrojtjes.<br \/>\nKjo do t\u00eb ishte nj\u00eb ndryshim i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb arkitektur\u00ebn e siguris\u00eb s\u00eb kontinentit. Shtetet evropiane duhet t\u00eb investojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb n\u00eb forcat e armatosura, industrin\u00eb e mbrojtjes, teknologjin\u00eb ushtarake, mbrojtjen kibernetike, inteligjenc\u00ebn dhe kapacitetet e reagimit t\u00eb shpejt\u00eb.<br \/>\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb kuad\u00ebr, objektivi i vitit 2030 nuk duhet par\u00eb vet\u00ebm si nj\u00eb dat\u00eb politike. Ai mund t\u00eb shnd\u00ebrrohet n\u00eb nj\u00eb horizont strategjik p\u00ebr riorganizimin e siguris\u00eb evropiane.<br \/>\nPor Evropa nuk mund t\u00eb mendoj\u00eb vet\u00ebm n\u00eb dimensionin ushtarak. Ajo duhet t\u00eb diversifikoj\u00eb edhe marr\u00ebdh\u00ebniet ekonomike dhe politike, duke forcuar lidhjet me Indin\u00eb, vendet e Gjirit, Amerik\u00ebn Latine dhe aktor\u00eb t\u00eb tjer\u00eb q\u00eb po fitojn\u00eb pesh\u00eb n\u00eb sistemin nd\u00ebrkomb\u00ebtar.<br \/>\nNga nj\u00eb bot\u00eb me nj\u00eb qend\u00ebr drejt nj\u00eb sistemi shum\u00ebqendror<br \/>\nNj\u00eb nga ndryshimet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme \u00ebsht\u00eb zhvendosja graduale e qendr\u00ebs s\u00eb gravitetit ekonomik dhe politik drejt Azis\u00eb dhe vendeve t\u00eb Jugut Global.<br \/>\nSistemi i ardhsh\u00ebm nd\u00ebrkomb\u00ebtar mund t\u00eb jet\u00eb m\u00eb shum\u00ebqendror, me SHBA-n\u00eb, Kin\u00ebn, Rusin\u00eb, Bashkimin Evropian, Indin\u00eb dhe fuqit\u00eb e tjera rajonale q\u00eb do t\u00eb konkurrojn\u00eb dhe bashk\u00ebpunojn\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht.<br \/>\nNj\u00eb sistem i till\u00eb mund t\u00eb krijoj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb p\u00ebr marr\u00ebdh\u00ebnie m\u00eb fleksibile nd\u00ebrmjet shteteve, por n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb e b\u00ebn m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb parashikimin e krizave. Kur mungon nj\u00eb ekuilib\u00ebr i qart\u00eb dhe kur normat nd\u00ebrkomb\u00ebtare sfidohen, rritet rreziku i keqllogaritjeve strategjike.<br \/>\nPrandaj, nj\u00eb prej sfidave kryesore t\u00eb dekad\u00ebs s\u00eb ardhshme do t\u00eb jet\u00eb ruajtja e mekanizmave nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb q\u00eb parandalojn\u00eb konfliktet dhe krijojn\u00eb hap\u00ebsir\u00eb p\u00ebr dialog.<\/p>\n<p>\u201cLigji i xhungl\u00ebs\u201d dhe dob\u00ebsimi i normave nd\u00ebrkomb\u00ebtare<\/p>\n<p>N\u00eb Evrop\u00eb \u00ebsht\u00eb shprehur shqet\u00ebsimi se marr\u00ebdh\u00ebniet nd\u00ebrkomb\u00ebtare po b\u00ebhen gjithnj\u00eb e m\u00eb pak t\u00eb parashikueshme. P\u00ebrfaq\u00ebsuesja e lart\u00eb e BE-s\u00eb p\u00ebr politik\u00ebn e jashtme, Kaja Kallas, ka p\u00ebrdorur edhe metafor\u00ebn e \u201cligjit t\u00eb xhungl\u00ebs\u201d p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrshkruar nj\u00eb realitet ku fuqia ushtarake, ekonomike dhe politike po fiton pesh\u00eb n\u00eb raport me normat nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<br \/>\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst duhet kuptuar edhe debati i zhvilluar nga Moska. Presidenti rus Vladimir Putin prej vitesh argumenton se rendi nd\u00ebrkomb\u00ebtar i pas Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb \u00ebsht\u00eb duke u transformuar dhe se bota po shkon drejt nj\u00eb sistemi m\u00eb shum\u00ebpolar.<br \/>\nPavar\u00ebsisht dallimeve t\u00eb m\u00ebdha nd\u00ebrmjet interpretimeve per\u00ebndimore dhe ruse, nj\u00eb element \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrbashk\u00ebt: modeli nd\u00ebrkomb\u00ebtar i dekadave t\u00eb kaluara po ndryshon.<br \/>\nKjo nuk do t\u00eb thot\u00eb se nj\u00eb rend i ri do t\u00eb lind\u00eb automatikisht m\u00eb i q\u00ebndruesh\u00ebm. P\u00ebrkundrazi, periudha e tranzicionit mund t\u00eb jet\u00eb m\u00eb e nd\u00ebrlikuar dhe t\u00eb karakterizohet nga konkurrenca strategjike, lufta hibride, presioni ekonomik, lufta informative, sulmet kibernetike dhe p\u00ebrdorimi gjithnj\u00eb e m\u00eb i madh i teknologjive t\u00eb reja ushtarake.<\/p>\n<p>\u00c7far\u00eb do t\u00eb thot\u00eb kjo p\u00ebr Ballkanin?<\/p>\n<p>N\u00eb nj\u00eb bot\u00eb ku po ndryshojn\u00eb ekuilibrat e fuqis\u00eb, Ballkani Per\u00ebndimor nuk mund t\u00eb konsiderohet hap\u00ebsir\u00eb periferike e siguris\u00eb evropiane.<br \/>\nP\u00ebrkundrazi, rajoni ndodhet n\u00eb nj\u00eb pozicion strategjik nd\u00ebrmjet Evrop\u00ebs, Mesdheut dhe hap\u00ebsir\u00ebs euroaziatike. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, \u00e7do dob\u00ebsim i mekanizmave t\u00eb siguris\u00eb evropiane mund t\u00eb krijoj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb p\u00ebr rritjen e ndikimit t\u00eb aktor\u00ebve t\u00eb ndrysh\u00ebm politik\u00eb, ekonomik\u00eb dhe t\u00eb siguris\u00eb.<br \/>\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb realitet, Kosova duhet ta shoh\u00eb sigurin\u00eb e saj n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb arkitektur\u00ebs euroatlantike. Forcimi i bashk\u00ebpunimit me NATO-n, Shtetet e Bashkuara dhe partner\u00ebt strategjik\u00eb evropian\u00eb mbetet i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, nd\u00ebrsa zhvillimi i kapaciteteve t\u00eb veta t\u00eb siguris\u00eb dhe mbrojtjes duhet t\u00eb ec\u00eb paralelisht.<br \/>\nNj\u00ebkoh\u00ebsisht, Ballkani duhet t\u00eb jet\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht i kujdessh\u00ebm ndaj luft\u00ebs hibride. Dezinformimi, manipulimi i opinionit publik, nd\u00ebrhyrjet kibernetike, presioni ekonomik dhe instrumentalizimi i tensioneve etnike mund t\u00eb p\u00ebrdoren si mjete t\u00eb konkurrenc\u00ebs gjeopolitike.<br \/>\nPrandaj, siguria e s\u00eb ardhmes nuk do t\u00eb p\u00ebrcaktohet vet\u00ebm nga numri i ushtar\u00ebve dhe armatimeve. Ajo do t\u00eb varet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb nga inteligjenca, teknologjia, rezilienca institucionale, siguria kibernetike, mbrojtja e informacionit dhe aft\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb identifikuar k\u00ebrc\u00ebnimet hibride n\u00eb koh\u00eb.<\/p>\n<p>2030-a nuk \u00ebsht\u00eb larg<\/p>\n<p>Viti 2030 mund t\u00eb jet\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb pik\u00eb orientuese, por proceset q\u00eb do ta p\u00ebrcaktojn\u00eb at\u00eb rend tashm\u00eb kan\u00eb filluar.<br \/>\nEvropa po rrit kapacitetet e mbrojtjes. SHBA-ja po rishikon m\u00ebnyr\u00ebn e angazhimit t\u00eb saj n\u00eb sigurin\u00eb evropiane. Kina po zgjeron ndikimin ekonomik dhe strategjik. India po fiton pesh\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare. Rusia vazhdon t\u00eb sfidoj\u00eb arkitektur\u00ebn ekzistuese t\u00eb siguris\u00eb n\u00eb Evrop\u00eb. Nd\u00ebrkoh\u00eb, shtetet e Gjirit dhe fuqit\u00eb e tjera rajonale po k\u00ebrkojn\u00eb rol m\u00eb t\u00eb madh n\u00eb sistemin global.<br \/>\nKjo do t\u00eb thot\u00eb se dekada q\u00eb po vjen nuk duhet t\u00eb trajtohet si nj\u00eb periudh\u00eb e zakonshme politike. Ajo k\u00ebrkon parashikim strategjik, investime n\u00eb mbrojtje dhe diplomaci aktive.<br \/>\nBota nuk po kthehet n\u00eb rendin e vjet\u00ebr. Ajo po k\u00ebrkon nj\u00eb ekuilib\u00ebr t\u00eb ri.<br \/>\nDhe pik\u00ebrisht k\u00ebtu q\u00ebndron sfida: a do t\u00eb nd\u00ebrtohet rendi i ri p\u00ebrmes bashk\u00ebpunimit dhe rregullave nd\u00ebrkomb\u00ebtare, apo p\u00ebrmes konkurrenc\u00ebs s\u00eb fuqive dhe logjik\u00ebs s\u00eb forc\u00ebs?<br \/>\nP\u00ebrgjigjja nuk do t\u00eb p\u00ebrcaktoj\u00eb vet\u00ebm marr\u00ebdh\u00ebniet nd\u00ebrmjet fuqive t\u00eb m\u00ebdha. Ajo do t\u00eb p\u00ebrcaktoj\u00eb edhe sigurin\u00eb e Evrop\u00ebs, t\u00eb Ballkanit dhe t\u00eb Kosov\u00ebs.<br \/>\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb realitet t\u00eb ri, t\u00eb jesh i p\u00ebrgatitur nuk do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb pres\u00ebsh kriz\u00ebn. Do t\u00eb thot\u00eb ta parashikosh at\u00eb, ta kuptosh dhe t\u00eb nd\u00ebrtosh kapacitetet p\u00ebr ta parandaluar.<br \/>\nMund ta p\u00ebrshtat edhe n\u00eb nj\u00eb version m\u00eb t\u00eb fuqish\u00ebm p\u00ebr faqen e par\u00eb t\u00eb \u201cBota Sot\u201d, me titull m\u00eb t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb dhe me theks edhe m\u00eb t\u00eb madh te Kosova, NATO-ja, SHBA-ja dhe Ballkani.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga Prof. Dr. Muhamet Racaj, Bota po hyn n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb ndryshimeve t\u00eb thella&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":11324,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-55932","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-op-ed"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55932","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=55932"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55932\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":55935,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55932\/revisions\/55935"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11324"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=55932"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=55932"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=55932"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}