Sabotimet, sulmet kibernetike dhe dezinformimi si instrumente t\u00eb presionit dhe destabilizimit shtet\u00ebror
\nNga Prof. Dr. Muhamet Racaj,<\/p>\n
Lufta hibride \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar n\u00eb nj\u00eb nga sfidat m\u00eb komplekse t\u00eb siguris\u00eb n\u00eb Evrop\u00ebn bashk\u00ebkohore. Ajo nuk zhvillohet domosdoshm\u00ebrisht p\u00ebrmes p\u00ebrballjeve t\u00eb armatosura, por p\u00ebrmes nj\u00eb kombinimi t\u00eb veprimeve t\u00eb fshehta, sulmeve kibernetike, sabotimeve, propagand\u00ebs, dezinformimit, presionit politik dhe shfryt\u00ebzimit t\u00eb grupeve kriminale apo strukturave joformale. Q\u00ebllimi kryesor \u00ebsht\u00eb dob\u00ebsimi i institucioneve, cenimi i besimit t\u00eb qytetar\u00ebve dhe krijimi i pasiguris\u00eb brenda nj\u00eb shteti.
\nZhvillimet e fundit n\u00eb Evrop\u00eb, t\u00eb shoq\u00ebruara me rritjen e sabotimeve dhe operacioneve t\u00eb dyshuara si t\u00eb lidhura me Rusin\u00eb, tregojn\u00eb se siguria nuk mund t\u00eb vler\u00ebsohet m\u00eb vet\u00ebm p\u00ebrmes kapaciteteve ushtarake dhe mbrojtjes s\u00eb kufijve. Sot, nj\u00eb sulm ndaj sistemeve energjetike, telekomunikacionit, institucioneve shtet\u00ebrore apo infrastruktur\u00ebs digjitale mund t\u00eb shkaktoj\u00eb pasoja t\u00eb ngjashme me nj\u00eb kriz\u00eb tradicionale t\u00eb siguris\u00eb.
\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, Kosova nuk mund t\u00eb konsiderohet e p\u00ebrjashtuar nga k\u00ebto rreziqe. P\u00ebrkundrazi, pozita e saj gjeopolitike, tensionet e vazhdueshme me Serbin\u00eb dhe cenueshm\u00ebrit\u00eb e mundshme institucionale e b\u00ebjn\u00eb t\u00eb domosdosh\u00ebm nj\u00eb vler\u00ebsim serioz t\u00eb k\u00ebrc\u00ebnimeve hibride.
\nKosova n\u00eb rrezikun e operacioneve hibride
\nDokumenti SOCTA 2025 i Policis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs paraqet shqet\u00ebsime lidhur me k\u00ebrc\u00ebnimet q\u00eb mund t\u00eb vijn\u00eb p\u00ebrmes propagand\u00ebs, sulmeve kibernetike dhe p\u00ebrdorimit t\u00eb grupeve joformale p\u00ebr destabilizim. K\u00ebto paralajm\u00ebrime duhet t\u00eb sh\u00ebrbejn\u00eb si baz\u00eb p\u00ebr nj\u00eb qasje m\u00eb t\u00eb organizuar parandaluese.
\nNga k\u00ebndv\u00ebshtrimi im profesional, mund\u00ebsia e p\u00ebrdorimit t\u00eb operacioneve hibride kund\u00ebr Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb reale. Megjithat\u00eb, duhet t\u00eb b\u00ebhet dallimi nd\u00ebrmjet k\u00ebrc\u00ebnimeve t\u00eb dokumentuara, dyshimeve p\u00ebr p\u00ebrfshirjen e aktor\u00ebve t\u00eb jasht\u00ebm dhe vler\u00ebsimeve strategjike. Jo \u00e7do incident \u00ebsht\u00eb domosdoshm\u00ebrisht rezultat i nj\u00eb operacioni t\u00eb organizuar nga Rusia apo Serbia, por \u00e7do incident me pasoja p\u00ebr sigurin\u00eb shtet\u00ebrore duhet t\u00eb hetohet profesionalisht.
\nRusia ka d\u00ebshmuar se ndikimin e saj gjeopolitik mund ta ushtroj\u00eb edhe p\u00ebrmes mjeteve jo tradicionale. Nd\u00ebrkaq, Serbia, p\u00ebr shkak t\u00eb politik\u00ebs s\u00eb saj ndaj Kosov\u00ebs dhe lidhjeve t\u00eb af\u00ebrta me Mosk\u00ebn, p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb faktor q\u00eb k\u00ebrkon v\u00ebmendje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb analizat e siguris\u00eb rajonale. Kjo nuk do t\u00eb thot\u00eb se ekziston domosdoshm\u00ebrisht nj\u00eb komand\u00eb e p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr \u00e7do veprim destabilizues, por se institucionet e Kosov\u00ebs duhet t\u00eb marrin parasysh mund\u00ebsin\u00eb e ndikimeve t\u00eb nd\u00ebrlidhura politike, informative dhe operative.
\nQ\u00ebllimi i luft\u00ebs hibride nuk \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb ndryshimi i kufijve apo pushtimi i territorit. Shpesh, objektivi \u00ebsht\u00eb krijimi i nj\u00eb gjendjeje t\u00eb vazhdueshme pasigurie, dob\u00ebsimi i autoritetit shtet\u00ebror dhe nxitja e mosbesimit nd\u00ebrmjet qytetar\u00ebve dhe institucioneve. Nj\u00eb shtet mund t\u00eb p\u00ebrballet me destabilizim serioz edhe pa u zhvilluar nj\u00eb konflikt i hapur ushtarak.
\nInfrastruktura kritike dhe veriu i Kosov\u00ebs \u2013 pika q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb v\u00ebmendje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb
\nNga analiza e rreziqeve t\u00eb mundshme, disa sektor\u00eb paraqesin r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr sigurin\u00eb e Kosov\u00ebs.
\nS\u00eb pari, infrastruktura kritike, p\u00ebrfshir\u00eb sistemin energjetik, furnizimin me uj\u00eb, telekomunikacionin, transportin dhe sistemet e komunikimit. Cenimi i k\u00ebtyre sektor\u00ebve mund t\u00eb shkaktoj\u00eb nd\u00ebrprerje t\u00eb sh\u00ebrbimeve jetike, pasoja ekonomike dhe shqet\u00ebsime t\u00eb m\u00ebdha sociale.
\nS\u00eb dyti, institucionet shtet\u00ebrore dhe sistemet digjitale, t\u00eb cilat mund t\u00eb jen\u00eb objekt i sulmeve kibernetike, vjedhjes s\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave dhe nd\u00ebrhyrjeve q\u00eb synojn\u00eb pengimin e funksionimit normal t\u00eb administrat\u00ebs dhe institucioneve financiare.
\nS\u00eb treti, veriu i Kosov\u00ebs mbetet nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb me ndjeshm\u00ebri t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb siguris\u00eb. Tensionet politike, ndikimi i strukturave ilegale dhe prania e rrjeteve kriminale mund t\u00eb krijojn\u00eb mund\u00ebsi p\u00ebr provokime, incidente t\u00eb organizuara dhe veprime q\u00eb synojn\u00eb sfidimin e autoritetit t\u00eb institucioneve t\u00eb Kosov\u00ebs.
\nNj\u00eb dimension tjet\u00ebr, shpesh i n\u00ebnvler\u00ebsuar, \u00ebsht\u00eb hap\u00ebsira informative. P\u00ebrmes rrjeteve sociale, portaleve dhe platformave t\u00eb ndryshme mund t\u00eb zhvillohen fushata t\u00eb koordinuara dezinformimi, t\u00eb cilat synojn\u00eb t\u00eb manipulojn\u00eb opinionin publik, t\u00eb nxisin p\u00ebr\u00e7arje dhe t\u00eb d\u00ebmtojn\u00eb besimin n\u00eb institucionet shtet\u00ebrore dhe partner\u00ebt nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb.
\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, lufta hibride nuk e sulmon vet\u00ebm territorin dhe institucionet, por edhe mendjen, perceptimin dhe vendimmarrjen e qytetar\u00ebve.
\nKapacitetet shtet\u00ebrore duhet t\u00eb kalojn\u00eb nga reagimi n\u00eb parandalim
\nKosova ka institucione p\u00ebrgjegj\u00ebse p\u00ebr sigurin\u00eb, Policin\u00eb e Kosov\u00ebs, Agjencin\u00eb e Kosov\u00ebs p\u00ebr Inteligjenc\u00eb dhe strukturat e mbrojtjes. Megjithat\u00eb, ekzistenca e k\u00ebtyre institucioneve nuk n\u00ebnkupton automatikisht se vendi disponon kapacitete t\u00eb mjaftueshme p\u00ebr t’u p\u00ebrballur me t\u00eb gjitha format e k\u00ebrc\u00ebnimeve hibride.
\nSfidat e reja k\u00ebrkojn\u00eb investime n\u00eb teknologji, personel t\u00eb specializuar, inteligjenc\u00eb kibernetike, analiza t\u00eb rrezikut dhe koordinim t\u00eb vazhduesh\u00ebm nd\u00ebrinstitucional.
\nSipas vler\u00ebsimit tim, Kosova duhet t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb nj\u00eb mekaniz\u00ebm m\u00eb t\u00eb integruar p\u00ebr identifikimin, analizimin dhe koordinimin e reagimit ndaj k\u00ebrc\u00ebnimeve hibride. Mbrojtja e infrastruktur\u00ebs kritike duhet t\u00eb jet\u00eb prioritet, nd\u00ebrsa institucionet duhet t\u00eb ken\u00eb plane konkrete p\u00ebr vazhdim\u00ebsin\u00eb e funksionimit edhe n\u00eb rast t\u00eb sulmeve apo nd\u00ebrprerjeve t\u00eb sistemeve jetike.
\nNj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb ka edhe zhvillimi i kapaciteteve t\u00eb inteligjenc\u00ebs dhe kund\u00ebrzbulimit, me q\u00ebllim identifikimin e hersh\u00ebm t\u00eb nd\u00ebrhyrjeve t\u00eb jashtme, dep\u00ebrtimit p\u00ebrmes korrupsionit, spiunazhit, shantazhit dhe keqp\u00ebrdorimit t\u00eb pozitave zyrtare.
\nPo aq i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm \u00ebsht\u00eb edukimi medial i qytetar\u00ebve. Nj\u00eb shoq\u00ebri q\u00eb nuk arrin t\u00eb dalloj\u00eb informacionin e verifikuar nga propaganda b\u00ebhet m\u00eb e cenueshme ndaj manipulimeve. Prandaj, institucionet, mediat dhe sistemi arsimor duhet t\u00eb kontribuojn\u00eb n\u00eb krijimin e nj\u00eb kulture t\u00eb p\u00ebrgjegjshme t\u00eb informimit.
\nNATO-ja dhe partner\u00ebt strategjik\u00eb \u2013 garanci p\u00ebr forcimin e q\u00ebndrueshm\u00ebris\u00eb
\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb proces, bashk\u00ebpunimi me SHBA-n\u00eb, NATO-n dhe Bashkimin Evropian \u00ebsht\u00eb i domosdosh\u00ebm. KFOR-i ka rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb ruajtjen e nj\u00eb mjedisi t\u00eb sigurt dhe stabil n\u00eb Kosov\u00eb, por k\u00ebrc\u00ebnimet hibride k\u00ebrkojn\u00eb bashk\u00ebpunim shum\u00eb m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb sesa dimensioni tradicional ushtarak.
\nKosova duhet t\u00eb thelloj\u00eb bashk\u00ebpunimin me partner\u00ebt nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb n\u00eb shk\u00ebmbimin e informatave t\u00eb inteligjenc\u00ebs, paralajm\u00ebrimin e hersh\u00ebm, mbrojtjen kibernetike, trajnimin e specialist\u00ebve dhe organizimin e ushtrimeve t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta p\u00ebr p\u00ebrballimin e situatave emergjente.
\nDuhet t\u00eb kemi parasysh se Kosova nuk \u00ebsht\u00eb an\u00ebtare e NATO-s dhe nuk p\u00ebrfiton automatikisht nga garancia e mbrojtjes kolektive e nenit 5 t\u00eb Traktatit t\u00eb Atlantikut t\u00eb Veriut. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, marr\u00ebdh\u00ebniet strategjike me SHBA-n\u00eb dhe aleat\u00ebt evropian\u00eb duhet t\u00eb zhvillohen p\u00ebrmes mekanizmave konkret\u00eb t\u00eb bashk\u00ebpunimit, mb\u00ebshtetjes profesionale dhe forcimit t\u00eb institucioneve vendore.
\nPartneriteti nd\u00ebrkomb\u00ebtar nuk duhet t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsoj\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb e institucioneve t\u00eb Kosov\u00ebs, por duhet t’i ndihmoj\u00eb ato t\u00eb nd\u00ebrtojn\u00eb kapacitete t\u00eb q\u00ebndrueshme p\u00ebr mbrojtjen e shtetit.
\nP\u00ebrfundim: Paqja ruhet me vigjilenc\u00eb dhe gatishm\u00ebri shtet\u00ebrore
\nLufta hibride \u00ebsht\u00eb nj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim q\u00eb nuk duhet t\u00eb n\u00ebnvler\u00ebsohet, por as t\u00eb shnd\u00ebrrohet n\u00eb burim paniku. Kosova duhet ta trajtoj\u00eb at\u00eb si sfid\u00eb afatgjat\u00eb t\u00eb siguris\u00eb, duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb analiza profesionale, informacione t\u00eb verifikuara dhe masa konkrete parandaluese.
\nShteti nuk mbrohet vet\u00ebm me polici, ushtri apo deklarata politike. Ai mbrohet me institucione funksionale, inteligjenc\u00eb profesionale, infrastruktur\u00eb t\u00eb sigurt, qytetar\u00eb t\u00eb informuar dhe partneritete t\u00eb q\u00ebndrueshme nd\u00ebrkomb\u00ebtare.
\nVler\u00ebsoj se Kosova duhet t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb nj\u00eb sistem t\u00eb siguris\u00eb parandaluese, ku k\u00ebrc\u00ebnimet identifikohen para se t\u00eb shnd\u00ebrrohen n\u00eb kriza. Kjo k\u00ebrkon p\u00ebrgjegj\u00ebsi institucionale, koordinim dhe investim afatgjat\u00eb n\u00eb kapacitete njer\u00ebzore e teknologjike.
\nKosova duhet t\u00eb jetoj\u00eb me bindjen se paqja \u00ebsht\u00eb objektivi i saj, por t\u00eb p\u00ebrgatitet me p\u00ebrgjegj\u00ebsi p\u00ebr \u00e7do rrezik q\u00eb mund ta cenoj\u00eb at\u00eb. Vigjilenca nuk \u00ebsht\u00eb frik\u00eb dhe as panik; \u00ebsht\u00eb gatishm\u00ebri, parandalim dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsi shtet\u00ebrore.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Sabotimet, sulmet kibernetike dhe dezinformimi si instrumente t\u00eb presionit dhe destabilizimit shtet\u00ebror Nga Prof. Dr….<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":11324,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-61759","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-op-ed"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61759","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61759"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61759\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61762,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61759\/revisions\/61762"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11324"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61759"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61759"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61759"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}