Shkruan: Memedali Jusufi<\/p>\n
Nj\u00eb reflektim metafizik dhe aristotelian mbi kriz\u00ebn e strategjis\u00eb moderne. Sipas filozofit te njohur boshnjak Ferid Muhic botes i mungon ( Anima mundi) KAKISTOKRACIA: KUR SINDROMA E PAAFT\u00cbSIS\u00cb KTHEHET N\u00cb SISTEM<\/p>\n
N\u00ebse ekzistenca njer\u00ebzore do t\u00eb kishte nj\u00eb frekuenc\u00eb zanafillore, ajo do t\u00eb ishte nj\u00eb melodi e thurur nga fijet e nd\u00ebrgjegjes universale, paqes absolute dhe unitetit shpirt\u00ebror. Megjithat\u00eb, kur v\u00ebzhgojm\u00eb mekanizmin e politik\u00ebs globale bashk\u00ebkohore, ajo q\u00eb shohim nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb kriz\u00eb menaxhimi apo konfliktesh gjeopolitike; ajo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kriz\u00eb e thell\u00eb metafizike dhe morale. Politika e sotme globale funksionon si nj\u00eb makineri e ftoht\u00eb, teknokratike dhe artificiale, e cila sipas filozofit Ferid Muhic ka shk\u00ebputur plot\u00ebsisht lidhjen me Shpirtin (Anima Mundi), duke e shnd\u00ebrruar humanizmin n\u00eb nj\u00eb \u201emelodi t\u00eb harruar\u201c. P\u00ebr t\u00eb kuptuar k\u00ebt\u00eb r\u00ebnie, duhet t’i kthehemi themeleve t\u00eb filozofis\u00eb politike t\u00eb Aristotelit, i cili politikanin e zhveshur nga morali e shihte si qenien m\u00eb t\u00eb rrezikshme mbi tok\u00eb.
\nAristoteli e p\u00ebrkufizoi njeriun si Zoon Politikon \u2013 nj\u00eb qenie natyrisht politike dhe shoq\u00ebrore, e paracaktuar p\u00ebr t\u00eb jetuar n\u00eb bashk\u00ebsi. Por, p\u00ebr filozofin antik, q\u00ebllimi i shtetit (polisit) nuk ishte thjesht mbijetesa fizike, tregtia apo grumbullimi i pasuris\u00eb; q\u00ebllimi suprem ishte Eudaimonia \u2013 jetesa e mir\u00eb, lumturia e v\u00ebrtet\u00eb dhe p\u00ebrsosm\u00ebria morale e shpirtit njer\u00ebzor. N\u00eb rrafshin metafizik, pashpirt\u00ebsia e politik\u00ebs moderne buron pik\u00ebrisht nga p\u00ebrmbysja e k\u00ebtij parimi. Politika globale e sotme e ka harruar shpirtin dhe ka p\u00ebrqafuar nj\u00eb materializ\u00ebm t\u00eb eg\u00ebr, ku suksesi matet me rritje abstrakte ekonomike, tregje financiare dhe dominim ushtarak, duke l\u00ebn\u00eb pas dore mir\u00ebqenien shpirt\u00ebrore t\u00eb njer\u00ebzimit.
\nKjo pashpirt\u00ebsi manifestohet n\u00eb nj\u00eb pyetje jetike: Pse mungon nj\u00eb strategji e thell\u00eb politike sot n\u00eb bot\u00eb? P\u00ebrgjigja q\u00ebndron te nj\u00eb kriz\u00eb ekzistenciale e vet\u00eb udh\u00ebheqjes, e cila \u00ebsht\u00eb katandisur n\u00eb tri shtylla t\u00eb d\u00ebshtimit shpirt\u00ebror:
\nS\u00eb pari, z\u00ebvend\u00ebsimi i vizionit me taktika afatshkurtra. Udh\u00ebheq\u00ebsit bot\u00ebror\u00eb nuk udh\u00ebhiqen m\u00eb nga Phronesis (urt\u00ebsia praktike), e cila k\u00ebrkon t\u00eb shihet e mira e p\u00ebrbashk\u00ebt n\u00eb horizontet e dekadave dhe brezave q\u00eb vijn\u00eb. Politika moderne \u00ebsht\u00eb reduktuar n\u00eb cikle elektorale, anketa popullariteti dhe marketing digjital. Strategjia e thell\u00eb \u00ebsht\u00eb z\u00ebvend\u00ebsuar nga reagimet e shpejta ndaj krizave t\u00eb momentit; politikan\u00ebt e sot\u00ebm menaxhojn\u00eb imazhin, por nuk nd\u00ebrtojn\u00eb t\u00eb ardhmen.
\nS\u00eb dyti, diktati i \u201etregut t\u00eb pashpirt\u201c mbi ideologjin\u00eb humane. Shteti ka humbur autonomin\u00eb e tij si autoritet suprem moral. Strategjit\u00eb politike nuk hartohen m\u00eb p\u00ebr t\u00eb mbrojtur dinjitetin njer\u00ebzor, por diktohen nga interesat e korporatave transnacionale, algoritmet e bursave dhe shitja e arm\u00ebve. Kur ekonomia gllat\u00ebron politik\u00ebn, njeriu pushon s\u00eb qeni nj\u00eb shpirt; ai shnd\u00ebrrohet n\u00eb nj\u00eb shif\u00ebr statisticore, nj\u00eb konsumator ose nj\u00eb d\u00ebm kolateral n\u00eb zonat e konfliktit.
\nS\u00eb treti, harresa e metafizik\u00ebs dhe iluzioni i ndarjes. Kur lider\u00ebt bot\u00ebror\u00eb marrin vendime pas dyerve t\u00eb mbyllura, ata veprojn\u00eb nga nj\u00eb gjendje e err\u00ebsuar e vet\u00ebdijes, e zhveshur nga Dike (drejt\u00ebsia) dhe Philia (miq\u00ebsia politike). Ata udh\u00ebhiqen nga egoja kolektive dhe iluzioni se mund t\u00eb prosperojn\u00eb duke shkat\u00ebrruar tjetrin. Luft\u00ebrat e p\u00ebrgjakshme, krizat humanitare dhe indiferenca ndaj shkat\u00ebrrimit t\u00eb natyr\u00ebs jan\u00eb manifestime fizike t\u00eb k\u00ebsaj harrese. Si\u00e7 paralajm\u00ebronte Aristoteli n\u00eb vepr\u00ebn e tij \u201ePolitika\u201c, kur njeriu ndahet nga ligji dhe drejt\u00ebsia, ai b\u00ebhet qenia m\u00eb e prap\u00eb dhe m\u00eb e eg\u00ebr, e udh\u00ebhequr nga epshi i pangopur p\u00ebr pushtet.
\nKy boshll\u00ebk strategjik dhe shpirt\u00ebror ushqehet me frik\u00eb, ndarje dhe kaos. Sistemi aktual i mban q\u00ebllimisht njer\u00ebzit e p\u00ebr\u00e7ar\u00eb, sepse nj\u00eb njer\u00ebzim q\u00eb jeton n\u00eb ankth mbetet i paaft\u00eb t\u00eb d\u00ebgjoj\u00eb harmonin\u00eb e tij t\u00eb brendshme dhe t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb t\u00eb mir\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt. Megjithat\u00eb, n\u00eb rrafshin metafizik, drita dhe e v\u00ebrteta nuk mund t\u00eb asgj\u00ebsohen asnj\u00ebher\u00eb plot\u00ebsisht. Melodia e shpirtit t\u00eb harruar nuk ka vdekur; ajo thjesht dridhet n\u00eb nj\u00eb frekuenc\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb, t\u00eb cil\u00ebn pushteti i ftoht\u00eb material nuk mund ta kuptoj\u00eb. Ajo jeton n\u00eb rezistenc\u00ebn e heshtur t\u00eb shpirtrave t\u00eb zgjuar, te njer\u00ebzit q\u00eb zgjedhin solidaritetin p\u00ebrball\u00eb tiranis\u00eb dhe dashurin\u00eb p\u00ebrball\u00eb urrejtjes.
\nP\u00ebr t\u00eb shmangur vet\u00ebshkat\u00ebrrimin, njer\u00ebzimi duhet t\u00eb kaloj\u00eb p\u00ebrmes nj\u00eb zgjimi t\u00eb thell\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijes dhe t\u00eb kthehet te thelbi i v\u00ebrtet\u00eb i politik\u00ebs. Politika globale duhet t\u00eb zhvishet nga petku i saj makiavelist dhe cinik, dhe t\u00eb shnd\u00ebrrohet \u2013 ashtu si\u00e7 donte Aristoteli \u2013 n\u00eb nj\u00eb zgjatim t\u00eb etik\u00ebs. Nd\u00ebrtimi i nj\u00eb strategjie t\u00eb thell\u00eb politike k\u00ebrkon q\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsit t\u00eb kuptojn\u00eb se \u00e7do veprim gjeopolitik ka nj\u00eb pasoj\u00eb metafizike dhe se pushteti i v\u00ebrtet\u00eb nuk q\u00ebndron te kontrolli mbi bot\u00ebn fizike, por te harmonia me ligjet e p\u00ebrjetshme t\u00eb shpirtit. Vet\u00ebm at\u00ebher\u00eb, melodia e harruar do t\u00eb pushoj\u00eb s\u00eb qeni nj\u00eb vajtim i larg\u00ebt dhe do t\u00eb kthehet n\u00eb himnin udh\u00ebrr\u00ebfyes t\u00eb nj\u00eb njer\u00ebzimi t\u00eb lir\u00eb, t\u00eb virtytsh\u00ebm dhe t\u00eb ndri\u00e7uar.
\nKakistokracia
\nKy lloj sistemi d\u00ebmton r\u00ebnd\u00eb ekonomin\u00eb dhe mir\u00ebqenien e qytetar\u00ebve, duke favorizuar vet\u00ebm nj\u00eb grup t\u00eb ngusht\u00eb pushtetar\u00ebsh (kakistokrat\u00ebt). KAKISTOKRACIA: KUR SINDROMA E PAAFT\u00cbSIS\u00cb KTHEHET N\u00cb SISTEM Nga greqishtja e vjet\u00ebr “kakistos” (m\u00eb i keqi) dhe “kratos” (sundim), kakistokracia p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb nga format m\u00eb degraduese t\u00eb organizimit politik: qeverisjen e nj\u00eb shoq\u00ebrie nga individ\u00ebt m\u00eb t\u00eb k\u00ebqij, m\u00eb pak t\u00eb kualifikuar dhe m\u00eb t\u00eb paskrupullt. Ndryshe nga aristokracia, q\u00eb n\u00eb zanafill\u00eb pretendonte sundimin e m\u00eb t\u00eb mir\u00ebve, ose meritokracia, q\u00eb bazohet mbi aft\u00ebsin\u00eb dhe kontributin, kakistokracia ngre n\u00eb piedestal paaft\u00ebsin\u00eb, injoranc\u00ebn dhe oportunizmin. Ky sistem nuk lind rast\u00ebsisht; ai instalohet kur strukturat demokratike dob\u00ebsohen dhe kur interesi publik z\u00ebvend\u00ebsohet t\u00ebr\u00ebsisht nga interesat e ngushta vetjake. N\u00eb nj\u00eb kakistokraci, procesi i p\u00ebrzgjedhjes s\u00eb elitave p\u00ebson nj\u00eb p\u00ebrmbysje radikale. Vlerat tradicionale si integriteti moral, p\u00ebrgatitja akademike dhe p\u00ebrvoja profesionale shihen si k\u00ebrc\u00ebnim p\u00ebr pushtetin. Si rrjedhoj\u00eb, postet ky\u00e7e administrative dhe politike u besohen individ\u00ebve besnik\u00eb por t\u00eb paaft\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb t\u00eb leht\u00eb p\u00ebr t’u manipuluar. Ky mekaniz\u00ebm krijon nj\u00eb reaksion zinxhir: drejtuesit e paaft\u00eb, nga frika e konkurrenc\u00ebs, rrethohen nga vart\u00ebs edhe m\u00eb t\u00eb paaft\u00eb se veten. K\u00ebshtu, degradimi institucional b\u00ebhet i strukturuar, duke larguar profesionist\u00ebt e v\u00ebrtet\u00eb dhe duke nxitur fenomenin e “ikjes s\u00eb trurit”. Pasojat e k\u00ebtij sistemi jan\u00eb shkat\u00ebrruese p\u00ebr \u00e7do aspekt t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Ekonomia p\u00ebson r\u00ebnie p\u00ebr shkak t\u00eb vendimeve t\u00eb gabuara strategjike dhe keqmenaxhimit t\u00eb burimeve, nd\u00ebrsa korrupsioni kthehet n\u00eb norm\u00eb funksionimi. Besimi i qytetar\u00ebve te ligji dhe te institucionet zhduket, duke krijuar nj\u00eb ndjenj\u00eb apatie dhe dor\u00ebzimi kolektiv. Kur paaft\u00ebsia kthehet n\u00eb kriter suksesi, shoq\u00ebria humbet busull\u00ebn e saj morale dhe meritokratike. N\u00eb p\u00ebrfundim, kakistokracia \u00ebsht\u00eb nj\u00eb paralajm\u00ebrim p\u00ebr \u00e7do shoq\u00ebri q\u00eb neglizhon r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e llogaridh\u00ebnies dhe arsimit. Ajo tregon se liria dhe demokracia nuk jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrhershme; n\u00ebse nuk mbrohen p\u00ebrmes angazhimit qytetar dhe k\u00ebrkes\u00ebs s\u00eb pal\u00ebkundur p\u00ebr meritokraci, institucionet mund t\u00eb bien leht\u00ebsisht n\u00eb duart e m\u00eb t\u00eb k\u00ebqijve. Prandaj, kund\u00ebrhelmi i vet\u00ebm ndaj k\u00ebtij sistemi mbetet zgjimi i vet\u00ebdijes kritike dhe rikthimi i dijes dhe ndershm\u00ebris\u00eb n\u00eb themelet e qeverisjes.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Shkruan: Memedali Jusufi Nj\u00eb reflektim metafizik dhe aristotelian mbi kriz\u00ebn e strategjis\u00eb moderne. Sipas filozofit…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3205,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-62015","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-op-ed"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62015","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62015"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62015\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62018,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62015\/revisions\/62018"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3205"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62015"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62015"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62015"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}