Shekulli XXI po d\u00ebshmon nj\u00eb rikonfigurim t\u00eb thell\u00eb t\u00eb hart\u00ebs bot\u00ebrore, ku lufta p\u00ebr territore tradicionale po z\u00ebvend\u00ebsohet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb nga lufta p\u00ebr flukse: flukse t\u00eb energjis\u00eb, t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave dhe t\u00eb mallrave. Pas krizave t\u00eb fundit globale dhe r\u00ebnies s\u00eb arkitektur\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr t\u00eb siguris\u00eb n\u00eb Evrop\u00eb, energjia ka pushuar s\u00eb qeni nj\u00eb mall i thjesht\u00eb tregtar, duke u shnd\u00ebrruar n\u00eb boshtin kryesor mbi t\u00eb cilin nd\u00ebrtohen aleancat gjeopolitike. N\u00eb k\u00ebt\u00eb vorbull ndryshimesh, Ballkani Per\u00ebndimor, dhe n\u00eb ve\u00e7anti Maqedonia e Veriut, gjendet p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb momenti p\u00ebrcaktues. Kalimi nga nj\u00eb periferi e izoluar energjetike n\u00eb nj\u00eb nyj\u00eb tranziti rajonale nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje tubacionesh dhe telash t\u00eb tensionit t\u00eb lart\u00eb, por mbart nj\u00eb dometh\u00ebnie t\u00eb thell\u00eb gjeopolitike dhe filozofike mbi sovranitetin, lirin\u00eb dhe raportin e njeriut modern me pushtetin dhe natyr\u00ebn.
\nP\u00ebr dekada me radh\u00eb, Ballkani ka funksionuar si nj\u00eb “qorrsokak” energjetik, i varur nga burime t\u00eb kufizuara dhe linja furnizimi t\u00eb trash\u00ebguara nga e kaluara. Megjithat\u00eb, arkitektura e re e siguris\u00eb evropiane po vizaton boshte t\u00eb reja n\u00eb drejtimin Jug\u2013Veri dhe Lindje\u2013Per\u00ebndim. Maqedonia e Veriut, fal\u00eb pozit\u00ebs s\u00eb saj gjeografike n\u00eb zem\u00ebr t\u00eb gadishullit, po shnd\u00ebrrohet nga nj\u00eb konsumator fundor n\u00eb nj\u00eb ur\u00eb lidh\u00ebse strategjike.
\nNj\u00eb nga zhvillimet m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim \u00ebsht\u00eb p\u00ebrfshirja e Maqedonis\u00eb s\u00eb Veriut dhe Serbis\u00eb n\u00eb nism\u00ebn e Korridorit Vertikal t\u00eb Gazit, nj\u00eb rrjet i nd\u00ebrlidhur q\u00eb synon t\u00eb transportoj\u00eb gazin natyror t\u00eb l\u00ebngsh\u00ebm (LNG) nga terminalet e Greqis\u00eb (si Aleksandroupoli) drejt Evrop\u00ebs Qendrore dhe Lindore. Paralelisht, nd\u00ebrtimi i interkonektorit t\u00eb gazit me Greqin\u00eb dhe projektet p\u00ebr lidhjen me Serbin\u00eb synojn\u00eb t’i japin fund monopolit historik t\u00eb nj\u00eb rruge t\u00eb vetme furnizimi. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, n\u00eb boshtin Lindje\u2013Per\u00ebndim, vendi po forcon rolin e tij si nyj\u00eb transiti e energjis\u00eb elektrike p\u00ebrmes interkonektor\u00ebve t\u00eb rinj me Shqip\u00ebrin\u00eb, duke lidhur tregjet e Detit t\u00eb Zi me ato t\u00eb Adriatikut dhe Evrop\u00ebs Per\u00ebndimore. K\u00ebsaj tabloje i shtohet edhe tranzicioni i brendsh\u00ebm i sanksionuar n\u00eb Planin e Integruar Komb\u00ebtar p\u00ebr Energjin\u00eb dhe Klim\u00ebn 2025\u20132030, i cili synon braktisjen graduale t\u00eb qymyrit dhe investime masive n\u00eb energjin\u00eb diellore, t\u00eb er\u00ebs dhe sistemet e ruajtjes s\u00eb energjis\u00eb.
\nN\u00eb rrafshin gjeopolitikcfare sinjifikojne keto korridore
\nN\u00eb rrafshin gjeopolitik, k\u00ebto korridore jan\u00eb shprehje konkrete e asaj q\u00eb teoricien\u00ebt e marr\u00ebdh\u00ebnieve nd\u00ebrkomb\u00ebtare e quajn\u00eb “gjeopolitika e nd\u00ebrlidhjes” (connectivity geopolitics). P\u00ebr nj\u00eb shtet t\u00eb vog\u00ebl dhe pa dalje n\u00eb det si Maqedonia e Veriut, gjeografia shpesh \u00ebsht\u00eb par\u00eb si nj\u00eb kufizim. Por n\u00eb epok\u00ebn e rrjeteve, vlera e nj\u00eb territori nuk matet m\u00eb me madh\u00ebsin\u00eb e tij, por me numrin e lidhjeve q\u00eb kalojn\u00eb p\u00ebrmes tij. Duke u b\u00ebr\u00eb pjes\u00eb e boshteve energjetike euroatlantike, Shkupi nuk siguron vet\u00ebm diversifikim t\u00eb burimeve p\u00ebr qytetar\u00ebt dhe ekonomin\u00eb e vet, por fiton edhe nj\u00eb “siguracion gjeopolitik”. Kur infrastruktura kritike e nj\u00eb rajoni t\u00eb t\u00ebr\u00eb varet nga stabiliteti i nj\u00eb nyjeje tranziti, siguria e atij vendi b\u00ebhet interes i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb i fuqi-b\u00ebr\u00ebsve m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj. K\u00ebshtu, energjia shnd\u00ebrrohet n\u00eb gjuh\u00ebn e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb integrimit evropian, shpesh m\u00eb t\u00eb shpejt\u00eb dhe m\u00eb pragmatike sesa vet\u00eb proceset burokratike politike.
\nP\u00ebrtej tabelave ekonomike dhe hartave strategjike, pyetja se \u00e7far\u00eb sinjifikojn\u00eb filozofikisht k\u00ebto boshte t\u00eb reja na \u00e7on n\u00eb thelbin e ekzistenc\u00ebs politike dhe njer\u00ebzore.
\n N\u00eb filozofin\u00eb politike klasike, nga Tomas Hobsi te Karl Shmiti, sovraniteti konceptohej si pushteti absolut mbi nj\u00eb territor t\u00eb mbyllur dhe t\u00eb vet\u00eb-mjaftuesh\u00ebm. Boshtet e reja energjetike e shp\u00ebrb\u00ebjn\u00eb k\u00ebt\u00eb mit. Ato d\u00ebshmojn\u00eb se n\u00eb bot\u00ebn moderne, sovraniteti nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb “mbyllje” dhe autarki, por aft\u00ebsi p\u00ebr t\u00eb menaxhuar nd\u00ebrvar\u00ebsin\u00eb. T\u00eb jesh i lir\u00eb sot nuk do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb jesh i shk\u00ebputur nga t\u00eb tjer\u00ebt, por t\u00eb kesh mund\u00ebsi zgjedhjeje brenda nj\u00eb rrjeti t\u00eb gjer\u00eb. P\u00ebr Maqedonin\u00eb, dalja nga var\u00ebsia prej nj\u00eb burimi t\u00eb vet\u00ebm \u00ebsht\u00eb nj\u00eb akt emancipimi filozofik: kalimi nga fatalizmi i domosdoshm\u00ebris\u00eb te liria e alternativ\u00ebs.
\n Filozof\u00ebt bashk\u00ebkohor\u00eb si Manuel Kastels dhe Pol Virilio kan\u00eb v\u00ebrejtur se moderniteti i von\u00eb e ka zhvendosur pushtetin nga “hap\u00ebsira e vendeve” te “hap\u00ebsira e flukseve”. Tubacionet e gazit dhe linjat e tensionit t\u00eb lart\u00eb jan\u00eb arteriet fizike t\u00eb k\u00ebtij realiteti t\u00eb ri. Nj\u00eb vend q\u00eb shnd\u00ebrrohet n\u00eb korridor nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb thjesht nj\u00eb pik\u00eb statike n\u00eb hart\u00eb, por nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb dinamike ku l\u00ebvizja krijon kuptim. Kjo k\u00ebrkon nj\u00eb mentalitet t\u00eb ri politik: jo m\u00eb psikologjin\u00eb e “k\u00ebshtjell\u00ebs s\u00eb rrethuar” q\u00eb mbron kufijt\u00eb, por filozofin\u00eb e “ur\u00ebs” q\u00eb mund\u00ebson kalimin dhe shk\u00ebmbimin.
\nS\u00eb fundmi, kalimi nga l\u00ebnd\u00ebt fosile (qymyri i Bitol\u00ebs dhe Osllomejit) drejt energjis\u00eb diellore dhe t\u00eb er\u00ebs mbart nj\u00eb kthes\u00eb t\u00eb thell\u00eb etike. N\u00eb mitologji, Prometeu i vodhi zjarrin per\u00ebndive p\u00ebr t’ia dh\u00ebn\u00eb njeriut, duke inauguruar epok\u00ebn e teknologjis\u00eb dhe shfryt\u00ebzimit t\u00eb natyr\u00ebs. P\u00ebr shekuj, p\u00ebrparimi u mat me sasin\u00eb e karbonit t\u00eb djegur, me dhun\u00ebn e ushtruar ndaj tok\u00ebs. Boshtet e reja t\u00eb gjelbra sinjifikojn\u00eb fundin e k\u00ebtij modeli grabitqar dhe lindjen e nj\u00eb “kontrate t\u00eb re natyrore”, ku njeriu nuk e sheh m\u00eb natyr\u00ebn si depo t\u00eb pashtershme l\u00ebnd\u00ebsh djeg\u00ebse, por si nj\u00eb partner n\u00eb ekuilib\u00ebr, ku energjia merret nga drita dhe era pa e shkat\u00ebrruar sht\u00ebpin\u00eb e p\u00ebrbashk\u00ebt<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Shekulli XXI po d\u00ebshmon nj\u00eb rikonfigurim t\u00eb thell\u00eb t\u00eb hart\u00ebs bot\u00ebrore, ku lufta p\u00ebr territore…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3205,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-65694","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-op-ed"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65694","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65694"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65694\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":65697,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65694\/revisions\/65697"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3205"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65694"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65694"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65694"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}