{"id":65819,"date":"2026-11-16T09:51:38","date_gmt":"2026-11-16T08:51:38","guid":{"rendered":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=65819"},"modified":"2026-11-16T09:51:38","modified_gmt":"2026-11-16T08:51:38","slug":"nga-misionet-nderkombetare-te-institucionet-kombetar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=65819","title":{"rendered":"NGA MISIONET ND\u00cbRKOMB\u00cbTARE TE INSTITUCIONET KOMB\u00cbTAR"},"content":{"rendered":"<p>Shkollat, botimet dhe alfabeti shqip n\u00eb koh\u00ebn e Rilindjes<\/p>\n<p>Isuf B.Bajrami<\/p>\n<p>Hyrje<\/p>\n<p>Arsimi dhe botimi si instrumente t\u00eb formimit komb\u00ebtar<\/p>\n<p>Zhvillimi i arsimit dhe i kultur\u00ebs s\u00eb shkruar shqiptare gjat\u00eb shekullit XIX dhe fillimit t\u00eb shekullit XX ishte rezultat i nj\u00eb procesi t\u00eb nd\u00ebrlikuar historik, n\u00eb t\u00eb cilin nd\u00ebrthureshin p\u00ebrpjekjet e intelektual\u00ebve shqiptar\u00eb, veprimtaria e shoq\u00ebrive komb\u00ebtare, angazhimi i diaspor\u00ebs dhe mb\u00ebshtetja e disa institucioneve nd\u00ebrkomb\u00ebtare. P\u00ebrhapja e gjuh\u00ebs shqipe n\u00ebp\u00ebrmjet shkoll\u00ebs, librit dhe shtypit nuk ishte thjesht nj\u00eb veprimtari kulturore, por nj\u00eb nga kushtet themelore p\u00ebr formimin e vet\u00ebdijes komb\u00ebtare dhe p\u00ebr afirmimin e shqiptar\u00ebve si bashk\u00ebsi me gjuh\u00eb, kultur\u00eb dhe aspirata politike t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta.<\/p>\n<p>N\u00eb kushtet e sundimit osman, kur arsimi n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe p\u00ebrballej me kufizime administrative dhe politike, krijimi i institucioneve shkollore dhe sigurimi i mjeteve p\u00ebr botimin e librave k\u00ebrkonin jo vet\u00ebm p\u00ebrkushtim intelektual, por edhe organizim, burime financiare dhe lidhje p\u00ebrtej kufijve t\u00eb hap\u00ebsir\u00ebs shqiptare. N\u00eb k\u00ebt\u00eb proces u p\u00ebrfshin\u00eb institucione t\u00eb ndryshme, nd\u00ebr t\u00eb cilat Bordi Amerikan i Komisioner\u00ebve p\u00ebr Misionet e Huaja, Shoq\u00ebria Biblike Britanike dhe e Huaj, si dhe rrjete t\u00eb tjera arsimore e botuese q\u00eb vepronin n\u00eb territoret e Perandoris\u00eb Osmane dhe n\u00eb qendrat evropiane.<\/p>\n<p>Kontributi i k\u00ebtyre institucioneve duhet kuptuar n\u00eb raport me veprimtarin\u00eb e vet\u00eb shqiptar\u00ebve. P\u00ebrkthyesit, m\u00ebsuesit, botuesit dhe organizator\u00ebt shqiptar\u00eb ishin aktor\u00ebt kryesor\u00eb n\u00eb hartimin e teksteve, zhvillimin e shkollave dhe krijimin e institucioneve komb\u00ebtare. Mb\u00ebshtetja nd\u00ebrkomb\u00ebtare siguroi n\u00eb raste t\u00eb caktuara financim, infrastruktur\u00eb botuese, mund\u00ebsi arsimimi dhe kanale shp\u00ebrndarjeje, duke ndihmuar q\u00eb nisma shqiptare t\u00eb kap\u00ebrcente pengesat q\u00eb impononte realiteti politik i koh\u00ebs.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuad\u00ebr, familja Qiriazi p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb nga shembujt m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebs t\u00eb bashk\u00ebveprimit nd\u00ebrmjet veprimtaris\u00eb komb\u00ebtare shqiptare dhe institucioneve nd\u00ebrkomb\u00ebtare. Gjerasim Qiriazi, Gjergj Qiriazi, Sevasti Qiriazi dhe Parashqevi Qiriazi u angazhuan n\u00eb fusha t\u00eb ndryshme t\u00eb k\u00ebtij procesi: p\u00ebrhapjen e literatur\u00ebs shqipe, organizimin e arsimit, zhvillimin e veprimtaris\u00eb protestante shqiptare, pjes\u00ebmarrjen n\u00eb Kongresin e Manastirit dhe krijimin e institucioneve arsimore p\u00ebr vajzat.<\/p>\n<p>R\u00ebnd\u00ebsia historike e k\u00ebtij bashk\u00ebpunimi d\u00ebshmohet ve\u00e7an\u00ebrisht nga dokumentet e koh\u00ebs. Korrespondenca e Gjergj Qiriazit me p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike, raportet mbi Kongresin e Manastirit, dokumentacioni i Bordit Amerikan dhe botimet e Shoq\u00ebrive Biblike p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb burime t\u00eb drejtp\u00ebrdrejta p\u00ebr rind\u00ebrtimin e m\u00ebnyr\u00ebs se si u organizua dhe u zhvillua kjo veprimtari. Ato d\u00ebshmojn\u00eb se \u00e7\u00ebshtja shqiptare nuk u zhvillua n\u00eb izolim, por n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie me rrjete arsimore, fetare, kulturore dhe botuese q\u00eb vepronin n\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb shum\u00eb m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb se ajo shqiptare.<\/p>\n<p>Ky studim trajton k\u00ebto marr\u00ebdh\u00ebnie p\u00ebrmes tri drejtimeve kryesore: nd\u00ebrkomb\u00ebtarizimit t\u00eb \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb alfabetit n\u00eb Kongresin e Manastirit, mb\u00ebshtetjes amerikane p\u00ebr zhvillimin e arsimit shqiptar dhe veprimtaris\u00eb s\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike n\u00eb p\u00ebrkthimin, botimin dhe shp\u00ebrndarjen e literatur\u00ebs shqipe. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuad\u00ebr p\u00ebrfshihen edhe shtypshkronjat, projektet botuese, rrjetet e shp\u00ebrndarjes s\u00eb librave dhe kontributi i qendrave t\u00eb diaspor\u00ebs shqiptare.<\/p>\n<p>I. KONGRESI I ALFABETIT N\u00cb MANASTIR DHE DIMENSIONI ND\u00cbRKOMB\u00cbTAR I \u00c7\u00cbSHTJES SHQIPTARE<\/p>\n<p>1. \u00c7\u00ebshtja e alfabetit dhe nevoja p\u00ebr nj\u00eb sistem t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt shkrimi<\/p>\n<p>N\u00eb gjysm\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb shekullit XIX, nj\u00eb nga pengesat kryesore p\u00ebr zhvillimin e arsimit dhe t\u00eb kultur\u00ebs s\u00eb shkruar shqiptare ishte mungesa e nj\u00eb alfabeti t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt. Gjuha shqipe shkruhej me sisteme t\u00eb ndryshme grafike, t\u00eb cilat lidheshin me tradita t\u00eb ndryshme kulturore dhe fetare. N\u00eb botimet shqiptare p\u00ebrdoreshin shkronja latine, greke dhe sisteme t\u00eb tjera t\u00eb p\u00ebrshtatura sipas nevojave t\u00eb autor\u00ebve dhe t\u00eb botuesve.<\/p>\n<p>Kjo shum\u00ebsi alfabetesh krijonte v\u00ebshtir\u00ebsi n\u00eb qarkullimin e librave, n\u00eb p\u00ebrgatitjen e teksteve shkollore dhe n\u00eb komunikimin nd\u00ebrmjet qendrave t\u00eb ndryshme t\u00eb veprimtaris\u00eb komb\u00ebtare. Nj\u00eb lib\u00ebr i botuar me nj\u00eb sistem shkrimi nuk ishte gjithmon\u00eb leht\u00ebsisht i p\u00ebrdorsh\u00ebm nga lexuesit q\u00eb njihnin nj\u00eb sistem tjet\u00ebr. P\u00ebr pasoj\u00eb, nj\u00ebsimi i alfabetit u shnd\u00ebrrua n\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb p\u00ebr organizimin e arsimit dhe zhvillimin e botimeve shqipe.<\/p>\n<p>P\u00ebrpjekjet p\u00ebr zgjidhjen e k\u00ebsaj \u00e7\u00ebshtjeje kishin filluar shum\u00eb p\u00ebrpara vitit 1908. Shoq\u00ebria e t\u00eb Shtypurit Shkronja Shqip, e themeluar n\u00eb Stamboll m\u00eb 12 tetor 1879, ishte nj\u00eb nga organizimet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb Rilindjes n\u00eb fush\u00ebn e botimit. N\u00eb t\u00eb u angazhuan figura si Sami Frash\u00ebri, Abdyl Frash\u00ebri, Pashko Vasa, Jani Vreto, Hasan Tahsini dhe veprimtar\u00eb t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb l\u00ebvizjes komb\u00ebtare. Q\u00ebllimi i saj ishte botimi dhe p\u00ebrhapja e librave n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, si dhe krijimi i mjeteve p\u00ebr zhvillimin e arsimit komb\u00ebtar.[1]<\/p>\n<p>Pas pengesave t\u00eb vendosura nga autoritetet osmane, veprimtaria e k\u00ebsaj shoq\u00ebrie u zhvendos drejt Bukureshtit, ku m\u00eb 1886 u krijua nj\u00eb shtypshkronj\u00eb p\u00ebr botimin e librave shqip. Kjo qend\u00ebr luajti rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb botimin e veprave t\u00eb Sami dhe Naim Frash\u00ebrit, si dhe t\u00eb teksteve t\u00eb tjera q\u00eb kontribuuan n\u00eb zhvillimin e gjuh\u00ebs letrare dhe t\u00eb arsimit shqiptar.[2]<\/p>\n<p>Krahas Stambollit dhe Bukureshtit, veprimtaria botuese shqiptare zhvillohej edhe n\u00eb Sofje, Kor\u00e7\u00eb, Shkod\u00ebr dhe qendra t\u00eb tjera t\u00eb diaspor\u00ebs. K\u00ebshtu, p\u00ebrpara Kongresit t\u00eb Manastirit ishte krijuar nj\u00eb tradit\u00eb e konsiderueshme e botimit t\u00eb librave shqip, por mungesa e nj\u00eb alfabeti t\u00eb nj\u00ebsuar vazhdonte t\u00eb ishte penges\u00eb p\u00ebr zgjerimin e saj.<\/p>\n<p>2. Kongresi i Manastirit, 14\u201322 n\u00ebntor 1908<\/p>\n<p>Kongresi i Manastirit, i mbajtur nga 14 deri m\u00eb 22 n\u00ebntor 1908, p\u00ebrfaq\u00ebsoi momentin vendimtar t\u00eb p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr nj\u00ebsimin e alfabetit t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe. Ai u organizua n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme politike, pas shpalljes s\u00eb Kushtetut\u00ebs Osmane n\u00eb korrik 1908, kur krijimi i klubeve shqiptare dhe zgjerimi i veprimtaris\u00eb kulturore mor\u00ebn hov t\u00eb ri.<\/p>\n<p>Manastiri ishte zgjedhur si qend\u00ebr e kongresit p\u00ebr shkak t\u00eb pozit\u00ebs s\u00eb tij si nj\u00eb nga qendrat kryesore t\u00eb veprimtaris\u00eb shqiptare n\u00eb at\u00eb periudh\u00eb. Qyteti kishte nj\u00eb komunitet t\u00eb organizuar shqiptar, klube kulturore dhe lidhje me veprimtar\u00ebt e viseve t\u00eb ndryshme. N\u00eb k\u00ebt\u00eb mjedis vepronte edhe klubi shqiptar Bashkimi, i cili luajti rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb organizimin e kongresit.<\/p>\n<p>Kongresi mblodhi p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb shoq\u00ebrive dhe klubeve shqiptare nga vise t\u00eb ndryshme, si dhe intelektual\u00eb, m\u00ebsues, botues dhe veprimtar\u00eb t\u00eb \u00e7\u00ebshtjes komb\u00ebtare. N\u00eb t\u00eb mor\u00ebn pjes\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb komuniteteve t\u00eb ndryshme fetare, duke d\u00ebshmuar karakterin gjith\u00ebkomb\u00ebtar t\u00eb p\u00ebrpjekjes p\u00ebr nj\u00eb alfabet t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt.<\/p>\n<p>Komisioni i posa\u00e7\u00ebm p\u00ebr shqyrtimin e alfabetit kishte n\u00eb p\u00ebrb\u00ebrje figura t\u00eb njohura t\u00eb jet\u00ebs intelektuale shqiptare, nd\u00ebr t\u00eb cilat Gjergj Fishta, Mithat Frash\u00ebri, Luigj Gurakuqi, Parashqevi Qiriazi dhe Gjergj Qiriazi. Pas diskutimeve, kongresi vendosi pranimin e dy sistemeve t\u00eb alfabetit, me synimin q\u00eb procesi i nj\u00ebsimit t\u00eb vazhdonte p\u00ebrmes p\u00ebrdorimit dhe zhvillimit t\u00eb tyre.[3]<\/p>\n<p>R\u00ebnd\u00ebsia e Kongresit nuk q\u00ebndronte vet\u00ebm n\u00eb zgjidhjen teknike t\u00eb \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb shkronjave. Ai krijoi nj\u00eb baz\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr zhvillimin e arsimit, shtypit dhe botimeve shqipe, duke forcuar lidhjet kulturore nd\u00ebrmjet shqiptar\u00ebve t\u00eb krahinave t\u00eb ndryshme. P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb, \u00e7\u00ebshtja e alfabetit u trajtua n\u00eb nj\u00eb forum t\u00eb gjer\u00eb komb\u00ebtar, ku p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb traditave t\u00eb ndryshme fetare dhe kulturore arrit\u00ebn nj\u00eb marr\u00ebveshje p\u00ebr nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje themelore t\u00eb identitetit komb\u00ebtar.<\/p>\n<p>3. Gjergj dhe Parashqevi Qiriazi n\u00eb Kongresin e Manastirit<\/p>\n<p>Familja Qiriazi kishte nj\u00eb lidhje t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb me organizimin dhe zhvillimin e Kongresit. Gjergj Qiriazi ishte nj\u00eb nga nism\u00ebtar\u00ebt dhe organizator\u00ebt e tij, nd\u00ebrsa Parashqevi Qiriazi mori pjes\u00eb si p\u00ebrfaq\u00ebsuese e Shkoll\u00ebs s\u00eb Vashave t\u00eb Kor\u00e7\u00ebs dhe u angazhua n\u00eb punimet e Komisionit t\u00eb Alfabetit.<\/p>\n<p>Gjergj Qiriazi ishte ve\u00e7an\u00ebrisht i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr shkak t\u00eb pozit\u00ebs s\u00eb tij n\u00eb jet\u00ebn kulturore t\u00eb Manastirit dhe lidhjeve me Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike Britanike. Ai sh\u00ebrbente si p\u00ebrfaq\u00ebsues i k\u00ebsaj shoq\u00ebrie n\u00eb qytet, \u00e7ka i mund\u00ebsonte t\u00eb kishte kontakte t\u00eb vazhdueshme me institucionet nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb botimit dhe shp\u00ebrndarjes s\u00eb literatur\u00ebs.<\/p>\n<p>Parashqevi Qiriazi, nga ana tjet\u00ebr, p\u00ebrfaq\u00ebsonte lidhjen nd\u00ebrmjet arsimit t\u00eb vajzave dhe l\u00ebvizjes komb\u00ebtare. Pjes\u00ebmarrja e saj n\u00eb kongres d\u00ebshmon se veprimtaria arsimore e motrave Qiriazi nuk ishte e kufizuar n\u00eb administrimin e shkoll\u00ebs, por ishte pjes\u00eb e nj\u00eb projekti m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb p\u00ebr zhvillimin kulturor dhe komb\u00ebtar t\u00eb shqiptar\u00ebve.<\/p>\n<p>Nj\u00eb dokument me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr rolin e tyre \u00ebsht\u00eb raporti n\u00eb gjuh\u00ebn angleze i Gjergj Qiriazit, i dat\u00ebs 16 janar 1909, drejtuar Reverend T. R. Hodgsonit, drejtues i Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike n\u00eb Kostandinopoj\u00eb. Raporti p\u00ebrshkruan organizimin, pjes\u00ebmarrjen dhe rezultatet e Kongresit t\u00eb Manastirit, duke p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nj\u00eb nga d\u00ebshmit\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb nj\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebsi t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb.[4]<\/p>\n<p>R\u00ebnd\u00ebsia e k\u00ebtij dokumenti shtohet nga fakti se dor\u00ebshkrimi, sipas identifikimit paleografik t\u00eb publikuar nga studiuesi David Hosaflook, duket se \u00ebsht\u00eb shkruar nga Parashqevi Qiriazi, nd\u00ebrsa mban n\u00ebnshkrimin e Gjergj Qiriazit. Ky element krijon nj\u00eb d\u00ebshmi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb mbi bashk\u00ebpunimin e dy an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb familjes n\u00eb dokumentimin e nj\u00eb prej ngjarjeve m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb historis\u00eb komb\u00ebtare shqiptare.<\/p>\n<p>4. Raporti i Gjergj Qiriazit p\u00ebr Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike Britanike: Kongresi n\u00eb v\u00ebshtrimin nd\u00ebrkomb\u00ebtar<\/p>\n<p>Raporti i 16 janarit 1909 p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb dokument me vler\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr historin\u00eb e Kongresit t\u00eb Manastirit, sepse p\u00ebrmban jo vet\u00ebm p\u00ebrshkrimin e punimeve, por edhe interpretimin e r\u00ebnd\u00ebsis\u00eb s\u00eb tyre nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi i nj\u00eb veprimtari shqiptar q\u00eb ishte nj\u00ebkoh\u00ebsisht i lidhur institucionalisht me Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike Britanike.<\/p>\n<p>Dokumenti iu drejtua Reverend T. R. Hodgsonit, drejtuesit t\u00eb veprimtaris\u00eb s\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike n\u00eb Kostandinopoj\u00eb. Origjinali ruhet n\u00eb koleksionin arkivor t\u00eb k\u00ebsaj shoq\u00ebrie. Transkriptimi i publikuar nga David Hosaflook e identifikon at\u00eb si nj\u00eb raport d\u00ebshmitari t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb, t\u00eb p\u00ebrgatitur n\u00eb gjuh\u00ebn angleze.[5]<\/p>\n<p>Qiriazi e nis raportin duke e vendosur Kongresin n\u00eb kontekstin e zhvillimeve politike t\u00eb vitit 1908. Ai shpjegon se shqiptar\u00ebt kishin vuajtur p\u00ebr shkak t\u00eb pengesave q\u00eb u ishin vendosur n\u00eb p\u00ebrdorimin e gjuh\u00ebs amtare dhe n\u00eb botimin e librave shqip. Sipas tij, mungesa e nj\u00eb alfabeti t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt kishte penguar qarkullimin e literatur\u00ebs dhe zhvillimin e arsimit.<\/p>\n<p>Nj\u00eb pjes\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht e r\u00ebnd\u00ebsishme e raportit p\u00ebrshkruan gjendjen e alfabeteve para Kongresit. N\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e Jugut p\u00ebrdorej gjer\u00ebsisht alfabeti i Stambollit, nd\u00ebrsa n\u00eb Shkod\u00ebr ishin t\u00eb pranishme tri tradita kryesore shkrimi: alfabeti i jezuit\u00ebve, ai i Bashkimit dhe ai i Agimit. Qiriazi v\u00ebren se kjo shum\u00ebsi pengonte qarkullimin e librave dhe t\u00eb periodik\u00ebve, sepse nj\u00eb pjes\u00eb e lexuesve nuk mund t&#8217;i lexonin botimet e p\u00ebrgatitura me sisteme t\u00eb tjera shkrimi.[5]<\/p>\n<p>Raporti p\u00ebrmban edhe t\u00eb dh\u00ebna mbi p\u00ebrmasat e pjes\u00ebmarrjes n\u00eb Kongres. Sipas d\u00ebshmis\u00eb s\u00eb Qiriazit, n\u00eb hapjen e punimeve ishin t\u00eb pranish\u00ebm m\u00eb shum\u00eb se 400 persona, p\u00ebrfshir\u00eb shqiptar\u00eb dhe p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb komuniteteve t\u00eb tjera t\u00eb rajonit. N\u00eb t\u00eb p\u00ebrmenden delegat\u00eb nga Bukureshti, Amerika, Elbasani, Kor\u00e7a, Shkodra, Janina, Tirana, Vlora, Manastiri, Shkupi, Italia dhe qendra t\u00eb tjera.<\/p>\n<p>Kjo shp\u00ebrndarje gjeografike e pjes\u00ebmarr\u00ebsve d\u00ebshmon se \u00e7\u00ebshtja e alfabetit kishte tejkaluar kufijt\u00eb e nj\u00eb qyteti apo t\u00eb nj\u00eb krahine. Ajo ishte shnd\u00ebrruar n\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb l\u00ebvizjes komb\u00ebtare, ku diaspora shqiptare dhe qendrat e ndryshme kulturore luanin rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm.<\/p>\n<p>Nj\u00eb holl\u00ebsi me dometh\u00ebnie t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrmendja e telegrameve t\u00eb d\u00ebrguara nga shqiptar\u00ebt e Italis\u00eb, nga Bib\u00eb Doda Pasha i Mirdit\u00ebs, nga abati Preng Do\u00e7i dhe nga jezuit\u00ebt e Shkodr\u00ebs. P\u00ebrfshirja e k\u00ebtyre telegrameve n\u00eb raport tregon se mb\u00ebshtetja p\u00ebr Kongresin nuk kufizohej te delegat\u00ebt e pranish\u00ebm, por vinte edhe nga institucione fetare, personalitete politike dhe komunitete shqiptare jasht\u00eb vendit.[5]<\/p>\n<p>Raporti evidenton gjithashtu r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e bashk\u00ebpunimit nd\u00ebrmjet p\u00ebrfaq\u00ebsuesve mysliman\u00eb dhe t\u00eb krishter\u00eb. N\u00eb t\u00eb p\u00ebrshkruhet atmosfera e krijuar gjat\u00eb diskutimeve, ku \u00e7\u00ebshtja e alfabetit trajtohej si nj\u00eb interes i p\u00ebrbashk\u00ebt komb\u00ebtar. P\u00ebrmendja e p\u00ebrfaq\u00ebsuesve t\u00eb komuniteteve t\u00eb ndryshme fetare nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb holl\u00ebsi ceremoniale, por d\u00ebshmi e karakterit gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs t\u00eb procesit.<\/p>\n<p>N\u00eb p\u00ebrshkrimin e punimeve t\u00eb Komisionit t\u00eb Alfabetit, Qiriazi evidenton se u zgjodh nj\u00eb komision prej nj\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb an\u00ebtar\u00ebsh, ku b\u00ebnin pjes\u00eb Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Mithat Frash\u00ebri, Shahin Kolonja, Gjergj Qiriazi dhe p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb tjer\u00eb. Komisioni diskutoi p\u00ebr mund\u00ebsin\u00eb e zgjedhjes s\u00eb nj\u00ebrit prej alfabeteve ekzistuese, t\u00eb bashkimit t\u00eb tyre ose t\u00eb krijimit t\u00eb nj\u00eb sistemi t\u00eb ri mbi baz\u00ebn e shkronjave latine.<\/p>\n<p>Vendimi p\u00ebrfundimtar parashikoi pranimin e alfabetit t\u00eb Stambollit dhe t\u00eb nj\u00eb alfabeti t\u00eb mb\u00ebshtetur t\u00ebr\u00ebsisht n\u00eb shkronjat latine, t\u00eb cilat do t\u00eb m\u00ebsoheshin dhe p\u00ebrdoreshin paralelisht. Raporti pasqyron k\u00ebshtu kompromisin e arritur n\u00eb Kongres, nd\u00ebrsa zhvillimet e m\u00ebvonshme e konsoliduan alfabetin latin si sistemin e p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb shkrimit t\u00eb shqipes.[5]<\/p>\n<p>Nj\u00eb argument ve\u00e7an\u00ebrisht dometh\u00ebn\u00ebs n\u00eb raport lidhet me nevoj\u00ebn praktike t\u00eb p\u00ebrdorimit t\u00eb alfabetit latin p\u00ebr shtypjen e librave jasht\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb dhe p\u00ebr komunikimin me bot\u00ebn e jashtme. Kjo tregon se vendimmarrja p\u00ebr alfabetin nuk lidhej vet\u00ebm me \u00e7\u00ebshtje fonetike apo gjuh\u00ebsore, por edhe me nevojat konkrete t\u00eb botimit, teknologjis\u00eb s\u00eb shtypshkronjave dhe qarkullimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb literatur\u00ebs.<\/p>\n<p>5. Projekti i shtypshkronj\u00ebs s\u00eb klubit Bashkimi n\u00eb Manastir<\/p>\n<p>Nj\u00eb d\u00ebshmi tjet\u00ebr me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb jasht\u00ebzakonshme p\u00ebr marr\u00ebdh\u00ebniet nd\u00ebrmjet veprimtar\u00ebve shqiptar\u00eb dhe institucioneve nd\u00ebrkomb\u00ebtare \u00ebsht\u00eb letra e Gjergj Qiriazit, e dat\u00ebs 4 shtator 1908, drejtuar Reverend T. R. Hodgsonit.<\/p>\n<p>Dokumenti p\u00ebrmban informacion mbi projektin e klubit shqiptar Bashkimi p\u00ebr sigurimin e nj\u00eb shtypshkronje n\u00eb Manastir. Qiriazi njoftonte se klubi kishte vendosur t\u00eb porosiste nj\u00eb makin\u00eb shtypi me vler\u00eb prej 300 lirash, nd\u00ebrsa p\u00ebr realizimin e projektit nevojitej nj\u00eb shum\u00eb e p\u00ebrgjithshme prej 800 lirash.<\/p>\n<p>Shtypshkronja synohej t\u00eb p\u00ebrdorej p\u00ebr botimin e nj\u00eb gazete n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, me emrin Bashkimi, e cila projektohej t\u00eb shnd\u00ebrrohej n\u00eb nj\u00eb organ t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb shtypit komb\u00ebtar.[6]<\/p>\n<p>P\u00ebrmbajtja e letr\u00ebs tregon se veprimtar\u00ebt shqiptar\u00eb n\u00eb Manastir e konsideronin shtypshkronj\u00ebn si nj\u00eb instrument strategjik p\u00ebr zhvillimin kulturor dhe komb\u00ebtar. Projekti nuk kufizohej te sigurimi i nj\u00eb makinerie teknike, por synonte krijimin e nj\u00eb qendre t\u00eb p\u00ebrhershme botimi, e cila do t\u00eb mund\u00ebsonte prodhimin e gazetave, librave dhe materialeve t\u00eb tjera n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe.<\/p>\n<p>R\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb ka edhe fakti se ky projekt i komunikohej drejtuesit t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike n\u00eb Kostandinopoj\u00eb. Kjo tregon se rrjetet e bashk\u00ebpunimit nd\u00ebrmjet shqiptar\u00ebve dhe institucioneve nd\u00ebrkomb\u00ebtare shtriheshin edhe n\u00eb fush\u00ebn e infrastruktur\u00ebs s\u00eb shtypit, p\u00ebrtej botimit t\u00eb literatur\u00ebs fetare.<\/p>\n<p>Gjergj Qiriazi sh\u00ebrbente si n\u00ebnkryetar i klubit Bashkimi, nd\u00ebrsa kryetar ishte Fehim Zavalani. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, pozita e tij n\u00eb jet\u00ebn kulturore t\u00eb Manastirit dhe marr\u00ebdh\u00ebniet me Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike krijonin mund\u00ebsi p\u00ebr komunikimin e projekteve shqiptare me qarqet nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n<p>Dokumenti ka r\u00ebnd\u00ebsi edhe p\u00ebr historin\u00eb e teknologjis\u00eb s\u00eb shtypit n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e fillimit t\u00eb shekullit XX. Ai d\u00ebshmon se veprimtar\u00ebt shqiptar\u00eb kishin filluar t\u00eb mendonin p\u00ebr krijimin e kapaciteteve t\u00eb tyre prodhuese, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb mb\u00ebshteteshin vet\u00ebm n\u00eb shtypshkronjat e huaja.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, duhet b\u00ebr\u00eb dallimi nd\u00ebrmjet projektit t\u00eb dokumentuar dhe realizimit t\u00eb tij. Letra e 4 shtatorit d\u00ebshmon ekzistenc\u00ebn e planit, vler\u00ebn e parashikuar t\u00eb makineris\u00eb dhe nevoj\u00ebn financiare, por nuk p\u00ebrb\u00ebn vetvetiu d\u00ebshmi se shtypshkronja u ble dhe filloi pun\u00ebn. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, projekti duhet trajtuar si nj\u00eb nism\u00eb e dokumentuar e organizimit t\u00eb shtypit shqiptar, derisa t\u00eb identifikohen d\u00ebshmi t\u00eb tjera mbi p\u00ebrfundimin e tij.[6]<\/p>\n<p>6. Kongresi i Manastirit dhe lidhja nd\u00ebrmjet alfabetit, teknologjis\u00eb s\u00eb shtypit dhe botimeve<\/p>\n<p>Nj\u00eb nga p\u00ebrfundimet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb del nga dokumentacioni i Kongresit \u00ebsht\u00eb lidhja e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb nd\u00ebrmjet nj\u00ebsimit t\u00eb alfabetit dhe zhvillimit t\u00eb shtypshkronjave.<\/p>\n<p>P\u00ebrhapja e librave shqip k\u00ebrkonte nj\u00eb sistem shkrimi q\u00eb t\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrdorej n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme nga botuesit, shtypshkronjat dhe institucionet arsimore. P\u00ebrdorimi i alfabeteve t\u00eb ndryshme kishte krijuar v\u00ebshtir\u00ebsi n\u00eb prodhimin e teksteve, n\u00eb p\u00ebrgatitjen e shkronjave tipografike dhe n\u00eb shp\u00ebrndarjen e botimeve.<\/p>\n<p>Pranimi i alfabetit latin krijoi kushte m\u00eb t\u00eb favorshme p\u00ebr bashk\u00ebpunimin me shtypshkronjat evropiane dhe p\u00ebr prodhimin e librave n\u00eb qendra t\u00eb ndryshme botuese. Ai leht\u00ebsoi gjithashtu p\u00ebrgatitjen e teksteve shkollore dhe komunikimin nd\u00ebrmjet institucioneve shqiptare e nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb aspekt, Kongresi i Manastirit p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb pik\u00eb takimi nd\u00ebrmjet gjuh\u00ebsis\u00eb, arsimit, teknologjis\u00eb s\u00eb shtypit dhe organizimit komb\u00ebtar. Ai nuk krijoi nga e para tradit\u00ebn e botimeve shqipe, por i dha asaj nj\u00eb baz\u00eb m\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme p\u00ebr zhvillimin e m\u00ebtejsh\u00ebm.<\/p>\n<p>Raporti i Gjergj Qiriazit \u00ebsht\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, sepse i lidh k\u00ebto zhvillime me rrjetin e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike. P\u00ebrmes tij, nj\u00eb ngjarje komb\u00ebtare shqiptare dokumentohej dhe p\u00ebrcillej te nj\u00eb institucion nd\u00ebrkomb\u00ebtar q\u00eb kishte luajtur rol n\u00eb botimin e literatur\u00ebs shqipe p\u00ebr dekada me radh\u00eb.<\/p>\n<p>II. MB\u00cbSHTETJA AMERIKANE DHE ROLI I BORDIT AMERIKAN T\u00cb KOMISIONER\u00cbVE P\u00cbR MISIONET E HUAJA<\/p>\n<p>1. Bordi Amerikan dhe interesimi p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe<\/p>\n<p>Bordi Amerikan i Komisioner\u00ebve p\u00ebr Misionet e Huaja, i njohur me shkurtes\u00ebn ABCFM, ishte nj\u00eb nga institucionet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme misionare protestante amerikane t\u00eb shekullit XIX. I themeluar n\u00eb vitin 1810, ai zhvilloi veprimtari n\u00eb shum\u00eb rajone t\u00eb bot\u00ebs, p\u00ebrfshir\u00eb Perandorin\u00eb Osmane dhe territoret e Ballkanit.<\/p>\n<p>Interesimi i Bordit p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe u zhvillua n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb kur institucionet protestante po zgjeronin veprimtarin\u00eb e tyre arsimore dhe botuese n\u00eb rajon. N\u00eb Stamboll dhe n\u00eb qendra t\u00eb tjera osmane, misionar\u00ebt amerikan\u00eb krijuan institucione arsimore, zhvilluan studime gjuh\u00ebsore dhe bashk\u00ebpunuan me intelektual\u00eb vend\u00ebs p\u00ebr p\u00ebrkthimin e teksteve fetare.<\/p>\n<p>Nj\u00eb d\u00ebshmi e hershme e k\u00ebtij interesimi \u00ebsht\u00eb veprimtaria e misionarit Cyrus Hamlin, i cili n\u00eb vitin 1857 ftoi Kostandin Kristoforidhin t\u00eb angazhohej n\u00eb p\u00ebrkthimin e teksteve shqipe. Kristoforidhi u pranua si student n\u00eb kolegjin e misionar\u00ebve amerikan\u00eb n\u00eb Bebek, pran\u00eb Kostandinopoj\u00ebs, dhe m\u00eb pas vazhdoi veprimtarin\u00eb e tij p\u00ebrkthimore n\u00eb Malt\u00eb.[7]<\/p>\n<p>Kjo lidhje nd\u00ebrmjet Kristoforidhit dhe misionar\u00ebve amerikan\u00eb tregon se interesimi p\u00ebr zhvillimin e literatur\u00ebs shqipe nuk ishte monopol i nj\u00eb institucioni t\u00eb vet\u00ebm. Shoq\u00ebria Biblike Britanike dhe Bordi Amerikan, megjith\u00ebse kishin struktura dhe administrata t\u00eb ndryshme, vepronin n\u00eb nj\u00eb mjedis t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt kulturor dhe arsimor.<\/p>\n<p>N\u00eb vitet pasuese, veprimtaria e Bordit Amerikan u zgjerua n\u00eb drejtim t\u00eb mb\u00ebshtetjes s\u00eb shkollave, p\u00ebrgatitjes s\u00eb m\u00ebsuesve dhe zhvillimit t\u00eb institucioneve q\u00eb p\u00ebrdornin gjuh\u00ebt vend\u00ebse. N\u00eb k\u00ebt\u00eb proces, shqiptar\u00ebt u p\u00ebrfshin\u00eb jo vet\u00ebm si p\u00ebrfitues t\u00eb arsimit, por edhe si p\u00ebrkthyes, m\u00ebsues, organizator\u00eb dhe bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00eb t\u00eb projekteve misionare.<\/p>\n<p>2. Gjerasim Qiriazi dhe formimi n\u00eb institucionet arsimore amerikane<\/p>\n<p>Lidhja e familjes Qiriazi me veprimtarin\u00eb protestante amerikane u forcua ve\u00e7an\u00ebrisht p\u00ebrmes formimit dhe angazhimit t\u00eb Gjerasim Qiriazit.<\/p>\n<p>I lindur n\u00eb vitin 1858 n\u00eb T\u00ebrnov\u00eb t\u00eb Manastirit, Gjerasimi u formua n\u00eb nj\u00eb mjedis ku vepronin institucione misionare dhe arsimore protestante. Ai ndoqi studimet n\u00eb Kolegjin Teologjik Amerikan n\u00eb Samokov t\u00eb Bullgaris\u00eb, ku p\u00ebrfundoi formimin m\u00eb 1882.<\/p>\n<p>Ky arsimim i dha njohuri teologjike, gjuh\u00ebsore dhe pedagogjike, t\u00eb cilat m\u00eb von\u00eb i p\u00ebrdori n\u00eb veprimtarin\u00eb e tij n\u00eb Kor\u00e7\u00eb dhe n\u00eb qendrat e tjera shqiptare.<\/p>\n<p>Pas kthimit n\u00eb hap\u00ebsirat shqiptare, Gjerasim Qiriazi u angazhua n\u00eb p\u00ebrhapjen e literatur\u00ebs shqipe dhe n\u00eb organizimin e veprimtaris\u00eb protestante shqiptare. Nj\u00eb aspekt i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i pun\u00ebs s\u00eb tij ishte lidhja nd\u00ebrmjet p\u00ebrkthimit t\u00eb teksteve fetare dhe zhvillimit t\u00eb gjuh\u00ebs amtare.<\/p>\n<p>M\u00eb 1888 botoi p\u00ebrkthimin e Ungjillit sipas Mateut n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe. N\u00eb k\u00ebt\u00eb veprimtari u mb\u00ebshtet n\u00eb tradit\u00ebn e p\u00ebrkthimeve t\u00eb m\u00ebparshme dhe n\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebn e krijuar nga bashk\u00ebpunimi nd\u00ebrmjet p\u00ebrkthyesve shqiptar\u00eb dhe institucioneve biblike.<\/p>\n<p>M\u00eb 1892 themeloi V\u00ebllaz\u00ebrin\u00eb Ungjillore n\u00eb Kor\u00e7\u00eb, duke kontribuar n\u00eb krijimin e nj\u00eb strukture shqiptare t\u00eb organizuar p\u00ebr veprimtarin\u00eb protestante.<\/p>\n<p>Veprimtaria e Gjerasim Qiriazit p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb shembull t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb m\u00ebnyr\u00ebs se si formimi i marr\u00eb n\u00eb institucionet nd\u00ebrkomb\u00ebtare mund t\u00eb shnd\u00ebrrohej n\u00eb veprimtari konkrete n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb gjuh\u00ebs dhe arsimit komb\u00ebtar.<\/p>\n<p>3. Shkolla e Vashave n\u00eb Kor\u00e7\u00eb dhe bashk\u00ebpunimi shqiptaro-amerikan<\/p>\n<p>Hapja e Shkoll\u00ebs s\u00eb Vashave n\u00eb Kor\u00e7\u00eb, m\u00eb 7 mars 1891, sh\u00ebnoi nj\u00eb ngjarje me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb historin\u00eb e arsimit shqiptar.<\/p>\n<p>Shkolla u themelua nga Gjerasim Qiriazi n\u00eb bashk\u00ebpunim me motr\u00ebn e tij, Sevasti Qiriazi, e cila mori p\u00ebrsip\u00ebr drejtimin e institucionit. Ajo kishte p\u00ebrfunduar studimet n\u00eb Kolegjin Amerikan p\u00ebr Vajza n\u00eb Kostandinopoj\u00eb, ku kishte fituar formimin e nevojsh\u00ebm p\u00ebr t&#8217;u angazhuar n\u00eb arsimimin e vajzave shqiptare.<\/p>\n<p>Hapja e shkoll\u00ebs p\u00ebrfaq\u00ebsonte nj\u00eb nism\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb dyfisht\u00eb. Nga nj\u00ebra an\u00eb, ajo krijonte mund\u00ebsi t\u00eb reja p\u00ebr arsimimin e vajzave n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe; nga ana tjet\u00ebr, d\u00ebshmonte se l\u00ebvizja komb\u00ebtare shqiptare e konsideronte emancipimin arsimor t\u00eb gruas si pjes\u00eb t\u00eb zhvillimit t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb.<\/p>\n<p>Institucioni nuk ishte thjesht nj\u00eb shkoll\u00eb fetare apo nj\u00eb qend\u00ebr misionare. Ai u zhvillua si nj\u00eb institucion arsimor shqiptar, me drejtim dhe p\u00ebrmbajtje q\u00eb lidhej drejtp\u00ebrdrejt me nevojat e shoq\u00ebris\u00eb shqiptare.<\/p>\n<p>N\u00eb veprimtarin\u00eb e shkoll\u00ebs u angazhuan, krahas motrave Qiriazi, edhe m\u00ebsues t\u00eb tjer\u00eb shqiptar\u00eb, nd\u00ebr ta Thanas Sina dhe Grigor Cilka. M\u00eb von\u00eb, n\u00eb k\u00ebt\u00eb institucion u p\u00ebrfshin\u00eb edhe misionar\u00ebt amerikan\u00eb Phineas dhe Violet Kennedy.[8]<\/p>\n<p>P\u00ebrfshirja e misionar\u00ebve amerikan\u00eb duhet par\u00eb n\u00eb kuadrin e bashk\u00ebpunimit nd\u00ebrmjet drejtuesve shqiptar\u00eb t\u00eb shkoll\u00ebs dhe rrjetit protestant nd\u00ebrkomb\u00ebtar. Ky bashk\u00ebpunim ndihmoi n\u00eb sigurimin e lidhjeve institucionale, t\u00eb mb\u00ebshtetjes arsimore dhe t\u00eb vazhdim\u00ebsis\u00eb s\u00eb veprimtaris\u00eb.<\/p>\n<p>Nj\u00eb burim i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr historin\u00eb e shkoll\u00ebs \u00ebsht\u00eb botimi i Parashqevi Qiriazit, The School for Girls, i vitit 1913. Ky botim paraqet historin\u00eb dhe veprimtarin\u00eb e institucionit dhe p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb d\u00ebshmi par\u00ebsore p\u00ebr studimin e organizimit t\u00eb tij arsimor.<\/p>\n<p>Gjithashtu, raportet e publikuara n\u00eb revist\u00ebn amerikane Life and Light dokumentojn\u00eb interesimin e qarqeve misionare p\u00ebr pun\u00ebn e motrave Qiriazi dhe p\u00ebr zhvillimin e shkoll\u00ebs n\u00eb Kor\u00e7\u00eb.<\/p>\n<p>4. Phineas dhe Violet Kennedy: vazhdim\u00ebsia e mb\u00ebshtetjes amerikane n\u00eb Kor\u00e7\u00eb<\/p>\n<p>Nj\u00eb kapitull i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i bashk\u00ebpunimit shqiptaro-amerikan lidhet me ardhjen n\u00eb Kor\u00e7\u00eb t\u00eb misionar\u00ebve Phineas dhe Violet Kennedy.<\/p>\n<p>\u00c7ifti Kennedy u caktua p\u00ebr veprimtari misionare n\u00eb Shqip\u00ebri dhe mb\u00ebrriti n\u00eb Kor\u00e7\u00eb m\u00eb 26 mars 1908, pas nj\u00eb periudhe q\u00ebndrimi t\u00eb detyruar n\u00eb Selanik, ku autoritetet osmane kishin penguar fillimisht vazhdimin e udh\u00ebtimit t\u00eb tyre. L\u00ebvizja e tyre drejt Kor\u00e7\u00ebs u b\u00eb e mundur pas nd\u00ebrhyrjeve diplomatike amerikane.[9]<\/p>\n<p>Prania e tyre n\u00eb Kor\u00e7\u00eb krijoi nj\u00eb lidhje t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb nd\u00ebrmjet veprimtaris\u00eb misionare amerikane dhe institucioneve arsimore shqiptare. Phineas Kennedy u angazhua n\u00eb veprimtarin\u00eb fetare dhe arsimore, nd\u00ebrsa Violet Kennedy zhvilloi lidhje t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme me shkoll\u00ebn dhe me rrethin e motrave Qiriazi.<\/p>\n<p>Bashk\u00ebpunimi i tyre me Sevastin\u00eb dhe Parashqevi Qiriazin duhet par\u00eb si pjes\u00eb e nj\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieje m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn misionar\u00ebt amerikan\u00eb ofronin p\u00ebrvoj\u00eb, kontakte dhe mb\u00ebshtetje, nd\u00ebrsa drejtimi i projektit arsimor mbetej n\u00eb duart e veprimtar\u00ebve shqiptar\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1925, Phineas dhe Violet Kennedy themeluan n\u00eb Kor\u00e7\u00eb shkoll\u00ebn fillore q\u00eb mori emrin Kennedy. Ky institucion ishte pjes\u00eb e vazhdim\u00ebsis\u00eb s\u00eb veprimtaris\u00eb arsimore amerikane n\u00eb Shqip\u00ebri, tashm\u00eb n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb re historike, pas shpalljes s\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb.[8]<\/p>\n<p>5. Zgjerimi i institucioneve arsimore shqiptaro-amerikane<\/p>\n<p>Bashk\u00ebpunimi arsimor nd\u00ebrmjet shqiptar\u00ebve dhe institucioneve amerikane nuk p\u00ebrfundoi me Shkoll\u00ebn e Vashave n\u00eb Kor\u00e7\u00eb. N\u00eb periudh\u00ebn nd\u00ebrmjet dy luft\u00ebrave bot\u00ebrore, ky bashk\u00ebpunim u shtri n\u00eb institucione t\u00eb reja, duke marr\u00eb forma m\u00eb t\u00eb specializuara n\u00eb arsimin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm, teknik dhe bujq\u00ebsor.<\/p>\n<p>Nj\u00eb nga vazhdim\u00ebsit\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb tradit\u00ebs s\u00eb familjes Qiriazi ishte Instituti Kyrias, i themeluar m\u00eb 1922 n\u00eb Kod\u00ebr-Kam\u00ebz, pran\u00eb Tiran\u00ebs. Instituti u krijua nga Kristo Dako, Sevasti Qiriazi-Dako dhe Parashqevi Qiriazi. Ai vazhdoi misionin arsimor t\u00eb nisur n\u00eb Kor\u00e7\u00eb, duke ofruar mund\u00ebsi shkollimi p\u00ebr vajzat shqiptare dhe duke zgjeruar veprimtarin\u00eb e tij n\u00eb nj\u00eb mjedis t\u00eb ri institucional.[10]<\/p>\n<p>Nj\u00eb tjet\u00ebr institucion me r\u00ebnd\u00ebsi ishte Shkolla Teknike e Tiran\u00ebs, e hapur m\u00eb 1921 me nism\u00ebn e Kryqit t\u00eb Kuq t\u00eb Rinis\u00eb Amerikane. Drejtimin e saj p\u00ebr nj\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb vjet e mbajti Harry Fultz. Shkolla synonte p\u00ebrgatitjen profesionale dhe teknike t\u00eb t\u00eb rinjve shqiptar\u00eb, duke sjell\u00eb nj\u00eb model arsimor q\u00eb lidhej me nevojat e zhvillimit ekonomik t\u00eb vendit.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1926, n\u00eb Kavaj\u00eb u themelua Instituti Bujq\u00ebsor Shqiptaro-Amerikan, me nism\u00ebn e misionarit amerikan Charles Telford Erickson. Institucioni synonte p\u00ebrhapjen e njohurive moderne bujq\u00ebsore dhe p\u00ebrgatitjen e kuadrove q\u00eb mund t\u00eb kontribuonin n\u00eb modernizimin e ekonomis\u00eb shqiptare.<\/p>\n<p>K\u00ebtyre institucioneve u shtohej edhe Shkolla Fillore Kennedy n\u00eb Kor\u00e7\u00eb, e themeluar m\u00eb 1925 nga Phineas dhe Violet Kennedy.[10]<\/p>\n<p>K\u00ebto zhvillime d\u00ebshmojn\u00eb se bashk\u00ebpunimi shqiptaro-amerikan kishte kaluar nga mb\u00ebshtetja e p\u00ebrkthimeve dhe e shkollave fillore drejt krijimit t\u00eb institucioneve m\u00eb t\u00eb specializuara. N\u00eb k\u00ebt\u00eb faz\u00eb, arsimi nuk lidhej m\u00eb vet\u00ebm me p\u00ebrhapjen e shkrimit dhe t\u00eb gjuh\u00ebs amtare, por edhe me p\u00ebrgatitjen profesionale, zhvillimin ekonomik dhe modernizimin e shoq\u00ebris\u00eb.<\/p>\n<p>Megjith\u00ebse k\u00ebto institucione i p\u00ebrkasin periudh\u00ebs pas Rilindjes Komb\u00ebtare, p\u00ebrfshirja e tyre \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr t\u00eb kuptuar vazhdim\u00ebsin\u00eb historike t\u00eb bashk\u00ebpunimit arsimor nd\u00ebrmjet shqiptar\u00ebve dhe amerikan\u00ebve.<\/p>\n<p>III. SHOQ\u00cbRIA BIBLIKE BRITANIKE DHE P\u00cbRHAPJA E LITERATUR\u00cbS SHQIPE<\/p>\n<p>1. Fillimet e veprimtaris\u00eb biblike n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe<\/p>\n<p>Nj\u00eb nga kapitujt m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb historis\u00eb s\u00eb botimeve shqipe lidhet me veprimtarin\u00eb e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike dhe t\u00eb Huaj (British and Foreign Bible Society \u2013 BFBS), e themeluar n\u00eb Lond\u00ebr m\u00eb 7 mars 1804.<\/p>\n<p>Veprimtaria e saj n\u00eb lidhje me gjuh\u00ebn shqipe filloi t\u00eb dokumentohej q\u00eb n\u00eb dekadat e para t\u00eb shekullit XIX. Interesimi p\u00ebr p\u00ebrkthimin e Shkrimeve t\u00eb Shenjta n\u00eb shqip nuk ishte vet\u00ebm rezultat i nj\u00eb programi fetar, por edhe i njohjes s\u00eb r\u00ebnd\u00ebsis\u00eb s\u00eb gjuh\u00ebs amtare p\u00ebr arsimimin dhe p\u00ebrhapjen e kultur\u00ebs s\u00eb shkruar.<\/p>\n<p>Dokumentacioni arkivor i Shoq\u00ebris\u00eb Biblike p\u00ebrmban materiale mbi gjuh\u00ebn shqipe q\u00eb nga gushti i vitit 1816. Ky fond dokumentar, i hulumtuar nga studiuesi Xhevat Lloshi n\u00eb arkivin e shoq\u00ebris\u00eb n\u00eb Lond\u00ebr, p\u00ebrfshin korrespondenc\u00eb, raporte mbi gjendjen e gjuh\u00ebs, propozime p\u00ebr p\u00ebrkthime dhe t\u00eb dh\u00ebna mbi shp\u00ebrndarjen e botimeve.[11]<\/p>\n<p>Nj\u00eb nd\u00ebr figurat e para t\u00eb lidhura me k\u00ebt\u00eb proces ishte Robert Pinkerton, p\u00ebrfaq\u00ebsues i Shoq\u00ebris\u00eb Biblike, i cili m\u00eb 28 gusht 1816, nga Vjena, paraqiti argumente p\u00ebr nevoj\u00ebn e p\u00ebrkthimit t\u00eb Bibl\u00ebs n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe.<\/p>\n<p>N\u00eb udh\u00ebtimet dhe kontaktet e tij me intelektual\u00eb shqiptar\u00eb, Pinkerton kishte kuptuar se shqipja ishte nj\u00eb gjuh\u00eb e p\u00ebrdorur nga nj\u00eb popullsi e konsiderueshme, por q\u00eb kishte nevoj\u00eb p\u00ebr zhvillimin e literatur\u00ebs s\u00eb shkruar dhe p\u00ebr p\u00ebrgatitjen e botimeve t\u00eb q\u00ebndrueshme.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1819, n\u00eb Kostandinopoj\u00eb, Pinkerton u takua me Vangjel Meksin, i cili kishte p\u00ebrgatitur nj\u00eb gramatik\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe dhe zot\u00ebronte formimin e nevojsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb p\u00ebrkthimin e teksteve biblike.<\/p>\n<p>M\u00eb 19 tetor 1819 u lidh marr\u00ebveshja p\u00ebr p\u00ebrkthimin e Dhiat\u00ebs s\u00eb Re. P\u00ebrkthimi u p\u00ebrfundua n\u00eb fillim t\u00eb vitit 1821, por p\u00ebr shkak t\u00eb rrethanave politike dhe vdekjes s\u00eb Meksit m\u00eb 1823, botimi u realizua fillimisht n\u00eb form\u00ebn e nj\u00eb pjese t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb.[11]<\/p>\n<p>2. Botimi i Ungjillit sipas Mateut dhe Dhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb Korfuz<\/p>\n<p>M\u00eb 1824 p\u00ebrfundoi shtypja e Ungjillit sipas Mateut n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, sipas p\u00ebrkthimit t\u00eb Vangjel Meksit dhe redaktimit t\u00eb Gregor Gjirokastritit.<\/p>\n<p>Ky botim p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb nga d\u00ebshmit\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb fillimit t\u00eb veprimtaris\u00eb s\u00eb organizuar t\u00eb botimeve biblike n\u00eb shqip gjat\u00eb shekullit XIX.<\/p>\n<p>Pas botimit, p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike ndoq\u00ebn m\u00ebnyr\u00ebn se si teksti pritej dhe p\u00ebrdorej nga lexuesit shqiptar\u00eb. Isaac Lowndes, i cili vepronte n\u00eb Korfuz, mblodhi informacione mbi interesimin e shqiptar\u00ebve p\u00ebr librin dhe mbi p\u00ebrdorimin e tij n\u00eb komunitetet vend\u00ebse.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1827, n\u00eb Korfuz u botua Dhiata e Re n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe. Botimi u realizua n\u00ebn kujdesin e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike dhe p\u00ebrb\u00ebnte nj\u00eb zhvillim me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr historin\u00eb e gjuh\u00ebs s\u00eb shkruar shqipe.[12]<\/p>\n<p>R\u00ebnd\u00ebsia e k\u00ebtij botimi ishte shum\u00ebdimensionale. P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb, nj\u00eb vep\u00ebr e plot\u00eb e p\u00ebrmasave t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re u b\u00eb e disponueshme n\u00eb shqip, duke krijuar nj\u00eb baz\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr zhvillimin e m\u00ebtejsh\u00ebm t\u00eb literatur\u00ebs.<\/p>\n<p>Botimi pati ndikim edhe n\u00eb studimet filologjike evropiane. Studiues t\u00eb ndrysh\u00ebm nis\u00ebn ta p\u00ebrdornin tekstin p\u00ebr t\u00eb njohur struktur\u00ebn, fjalorin dhe ve\u00e7orit\u00eb gramatikore t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe.<\/p>\n<p>Kjo veprimtari kontribuoi n\u00eb afirmimin e shqipes si gjuh\u00eb e aft\u00eb p\u00ebr t\u00eb shprehur p\u00ebrmbajtje t\u00eb nd\u00ebrlikuara dhe p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebrbyer si gjuh\u00eb e botimit.<\/p>\n<p>3. Alexander Thomson dhe Kostandin Kristoforidhi: bashk\u00ebpunimi q\u00eb ndryshoi historin\u00eb e botimeve shqipe<\/p>\n<p>Nj\u00eb etap\u00eb vendimtare n\u00eb historin\u00eb e p\u00ebrkthimeve biblike shqiptare filloi m\u00eb 1860, kur Alexander Thomson mb\u00ebrriti n\u00eb Kostandinopoj\u00eb si p\u00ebrfaq\u00ebsues i Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike.<\/p>\n<p>Thomson, me origjin\u00eb skoceze, q\u00ebndroi n\u00eb k\u00ebt\u00eb detyr\u00eb p\u00ebr rreth tridhjet\u00eb e pes\u00eb vjet. Ai u b\u00eb nj\u00eb nga figurat kryesore t\u00eb veprimtaris\u00eb botuese n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe dhe la nj\u00eb dokumentacion t\u00eb pasur mbi p\u00ebrkthimet, shtypshkrimet dhe shp\u00ebrndarjen e librave.<\/p>\n<p>Bashk\u00ebpun\u00ebtori i tij kryesor ishte Kostandin Kristoforidhi (1827\u20131895), nj\u00eb nga personalitetet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb Rilindjes Komb\u00ebtare n\u00eb fush\u00ebn e gjuh\u00ebsis\u00eb dhe t\u00eb p\u00ebrkthimit.<\/p>\n<p>Bashk\u00ebpunimi nd\u00ebrmjet tyre solli rezultate konkrete. N\u00eb vitin 1866 u botuan kat\u00ebr Ungjijt\u00eb dhe Veprat e Apostujve n\u00eb geg\u00ebrisht. M\u00eb 1868 u botuan Psalmet, nd\u00ebrsa m\u00eb 1869 doli Dhiata e Re n\u00eb dialektin geg\u00eb.[13]<\/p>\n<p>K\u00ebto botime kishin r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, sepse p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb u krijua nj\u00eb baz\u00eb e gjer\u00eb tekstesh biblike n\u00eb variantin verior t\u00eb shqipes.<\/p>\n<p>Pas vitit 1872, veprimtaria botuese u p\u00ebrqendrua kryesisht n\u00eb variantin tosk\u00eb. M\u00eb 1879 u botua Dhiata e Re n\u00eb k\u00ebt\u00eb variant, nd\u00ebrsa n\u00eb vitet pasuese dol\u00ebn pjes\u00eb t\u00eb tjera t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Vjet\u00ebr, p\u00ebrfshir\u00eb Zanafill\u00ebn, Eksodin, Ligjin e P\u00ebrt\u00ebrir\u00eb, Fjal\u00ebt e Urta dhe Librin e Isais\u00eb.[13]<\/p>\n<p>R\u00ebnd\u00ebsia e bashk\u00ebpunimit Thomson\u2013Kristoforidhi nuk q\u00ebndron vet\u00ebm n\u00eb numrin e botimeve. Ai p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb nga rastet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb bashk\u00ebveprimit nd\u00ebrmjet nj\u00eb institucioni nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe nj\u00eb intelektuali shqiptar p\u00ebr zhvillimin e gjuh\u00ebs amtare.<\/p>\n<p>Kristoforidhi ishte p\u00ebrkthyesi dhe njoh\u00ebsi i thell\u00eb i shqipes, nd\u00ebrsa Thomson siguronte mb\u00ebshtetjen institucionale, organizative dhe financiare t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike. Ky bashk\u00ebpunim krijoi nj\u00eb model pune ku njohurit\u00eb gjuh\u00ebsore shqiptare nd\u00ebrthureshin me mund\u00ebsit\u00eb e nj\u00eb institucioni nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb botimit.<\/p>\n<p>4. Abetaret, gramatikat dhe librat shkollor\u00eb t\u00eb botuar nga Shoq\u00ebria Biblike<\/p>\n<p>Nj\u00eb nga aspektet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb veprimtaris\u00eb s\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike ishte fakti se botimet e saj nuk kufizoheshin te tekstet e Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb.<\/p>\n<p>Alexander Thomson mb\u00ebshteti gjithashtu p\u00ebrgatitjen dhe botimin e materialeve q\u00eb kishin r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb p\u00ebr arsimin dhe zhvillimin e gjuh\u00ebs shqipe.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1866 u botua nj\u00eb abetare n\u00eb geg\u00ebrisht, nd\u00ebrsa m\u00eb 1868 doli nj\u00eb abetare n\u00eb tosk\u00ebrisht. M\u00eb 1867 u botua nj\u00eb katekiz\u00ebm n\u00eb geg\u00ebrisht, nd\u00ebrsa m\u00eb 1870 dhe 1872 u botuan materiale mbi historin\u00eb e Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb n\u00eb t\u00eb dy variantet gjuh\u00ebsore.<\/p>\n<p>Nj\u00eb botim me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb ishte gramatika e gjuh\u00ebs shqipe e vitit 1882, p\u00ebr p\u00ebrgatitjen e s\u00eb cil\u00ebs Thomson siguroi personalisht mb\u00ebshtetje financiare.[13]<\/p>\n<p>K\u00ebto botime d\u00ebshmojn\u00eb se veprimtaria e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike kishte marr\u00eb nj\u00eb dimension m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb gjuh\u00ebsor dhe pedagogjik. Abetaret ndihmonin n\u00eb m\u00ebsimin e shkrimit dhe t\u00eb leximit, katekizmat sh\u00ebrbenin si tekste edukative, nd\u00ebrsa gramatikat kontribuonin n\u00eb p\u00ebrshkrimin dhe sistemimin e gjuh\u00ebs.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb proces u p\u00ebrfshin\u00eb edhe intelektual\u00eb t\u00eb tjer\u00eb shqiptar\u00eb. Jani Vreto, p\u00ebr shembull, kontribuoi n\u00eb redaktimin e Psalmeve n\u00eb variantin tosk\u00eb nga viti 1868. M\u00eb von\u00eb, n\u00eb veprimtarin\u00eb e p\u00ebrgatitjes dhe rishikimit t\u00eb teksteve u angazhuan edhe Pandeli Sotiri, Naim Frash\u00ebri dhe figura t\u00eb tjera t\u00eb Rilindjes.<\/p>\n<p>K\u00ebshtu, veprimtaria e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike u b\u00eb pjes\u00eb e nj\u00eb procesi m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb zhvillimit t\u00eb gjuh\u00ebs s\u00eb shkruar, ku botimet fetare, tekstet m\u00ebsimore dhe p\u00ebrpjekjet p\u00ebr krijimin e nj\u00eb gjuhe letrare nd\u00ebrthureshin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb vazhdueshme.<\/p>\n<p>5. Gjerasim Qiriazi dhe vazhdim\u00ebsia e p\u00ebrkthimeve biblike<\/p>\n<p>Pas largimit t\u00eb Kostandin Kristoforidhit nga bashk\u00ebpunimi me Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike, n\u00eb k\u00ebt\u00eb veprimtari u angazhuan edhe figura t\u00eb tjera shqiptare.<\/p>\n<p>Nj\u00eb prej tyre ishte Gjerasim Qiriazi, i cili m\u00eb 1884 mori p\u00ebrsip\u00ebr nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb pun\u00ebs s\u00eb p\u00ebrkthimit dhe p\u00ebrgatitjes s\u00eb teksteve shqipe.<\/p>\n<p>N\u00eb fillim ai punoi p\u00ebr p\u00ebrgatitjen e Ungjillit sipas Mateut dhe t\u00eb Psalmeve me alfabetin e p\u00ebrdorur nga Shoq\u00ebria e t\u00eb Shtypurit Shkronja Shqip n\u00eb Stamboll. M\u00eb pas, me sugjerimin e Naim Frash\u00ebrit, puna e tij u p\u00ebrqendrua te Zanafilla dhe Ungjilli sipas Mateut.<\/p>\n<p>K\u00ebto botime dol\u00ebn n\u00eb Bukuresht m\u00eb 1889. M\u00eb 1894, Gjerasim Qiriazi bashk\u00ebpunoi me Athanas Sin\u00ebn n\u00eb p\u00ebrgatitjen e botimeve t\u00eb tjera, nd\u00ebrsa n\u00eb vitin 1895 Psalmet u ribotuan me kontributin e tyre.[14]<\/p>\n<p>Ky angazhim tregon se Gjerasim Qiriazi nuk ishte vet\u00ebm nj\u00eb veprimtar i arsimit dhe i organizimit protestant shqiptar, por edhe pjes\u00ebmarr\u00ebs n\u00eb tradit\u00ebn e p\u00ebrkthimit dhe botimit t\u00eb literatur\u00ebs shqipe.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, lidhja e familjes Qiriazi me Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike Britanike kishte nj\u00eb karakter t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb dhe shum\u00ebdimensional: ajo p\u00ebrfshinte p\u00ebrkthimin, redaktimin, botimin, shp\u00ebrndarjen e librave dhe organizimin e veprimtaris\u00eb arsimore.<\/p>\n<p>6. Gjergj Qiriazi, Athanas Sina dhe rifillimi i botimeve n\u00eb Manastir<\/p>\n<p>Nj\u00eb zhvillim me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb ndodhi pas shpalljes s\u00eb Kushtetut\u00ebs Osmane m\u00eb 1908, kur u krijuan kushte t\u00eb reja p\u00ebr rifillimin e botimeve shqipe.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb, Athanas Sina filloi t\u00eb angazhohej n\u00eb botimin e teksteve biblike n\u00eb Manastir. Gjergj Qiriazi dha kontribut n\u00eb p\u00ebrgatitjen e Ungjillit sipas Markut, i cili u botua m\u00eb 1909 dhe p\u00ebrb\u00ebnte nj\u00eb nga botimet e para t\u00eb k\u00ebsaj faze me alfabetin e ri shqiptar.[14]<\/p>\n<p>M\u00eb 1910 u botuan Ungjijt\u00eb sipas Mateut dhe Luk\u00ebs, nd\u00ebrsa m\u00eb 1911 doli Ungjilli sipas Gjonit. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin vit u botuan s\u00eb bashku t\u00eb kat\u00ebr Ungjijt\u00eb.<\/p>\n<p>Ky zhvillim ishte me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, sepse p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb botimet biblike filluan t\u00eb p\u00ebrdornin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme alfabetin e ri, duke lidhur drejtp\u00ebrdrejt tradit\u00ebn e p\u00ebrkthimeve biblike me vendimet e Kongresit t\u00eb Manastirit.<\/p>\n<p>Manastiri u shnd\u00ebrrua k\u00ebshtu n\u00eb nj\u00eb nga qendrat e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb vazhdim\u00ebsis\u00eb s\u00eb botimeve shqipe. P\u00ebrmes bashk\u00ebpunimit t\u00eb Athanas Sin\u00ebs, Gjergj Qiriazit dhe p\u00ebrfaq\u00ebsuesve t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike, u krijua nj\u00eb lidhje e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb nd\u00ebrmjet nj\u00ebsimit t\u00eb alfabetit dhe prodhimit konkret t\u00eb librave.<\/p>\n<p>Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga shembujt m\u00eb t\u00eb qart\u00eb se si nj\u00eb vendim i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm komb\u00ebtar u p\u00ebrkthye n\u00eb veprimtari praktike botuese.<\/p>\n<p>7. Rrjeti i shp\u00ebrndarjes s\u00eb literatur\u00ebs shqipe<\/p>\n<p>Botimi i librave ishte vet\u00ebm nj\u00ebra an\u00eb e veprimtaris\u00eb s\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike. Nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi po aq t\u00eb madhe kishte shp\u00ebrndarja e tyre n\u00eb qytetet dhe fshatrat ku jetonin shqiptar\u00ebt.<\/p>\n<p>Dokumentacioni i Shoq\u00ebris\u00eb Biblike p\u00ebrmban t\u00eb dh\u00ebna mbi shitjen, shp\u00ebrndarjen dhe qarkullimin e literatur\u00ebs shqipe. Sipas studimit t\u00eb publikuar nga Xhevat Lloshi dhe David Hosaflook, rrjeti i shp\u00ebrndarjes kishte funksionuar p\u00ebrmes p\u00ebrfaq\u00ebsuesve, shit\u00ebsve udh\u00ebtues t\u00eb librave dhe bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00ebve vend\u00ebs.<\/p>\n<p>N\u00eb periudh\u00ebn 1824\u20131908, sipas nj\u00eb studimi t\u00eb botuar m\u00eb 2024 mbi ndikimin e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike dhe Bordit Amerikan, jan\u00eb shp\u00ebrndar\u00eb t\u00eb pakt\u00ebn 27 mij\u00eb kopje botimesh n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe.[15]<\/p>\n<p>Kjo shif\u00ebr d\u00ebshmon p\u00ebrmasat e veprimtaris\u00eb s\u00eb botimit dhe shp\u00ebrndarjes s\u00eb literatur\u00ebs shqipe n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb kur qarkullimi i librave n\u00eb gjuh\u00ebn amtare p\u00ebrballej me pengesa t\u00eb konsiderueshme.<\/p>\n<p>Nj\u00eb aspekt me r\u00ebnd\u00ebsi \u00ebsht\u00eb se k\u00ebto botime nuk kufizoheshin vet\u00ebm te lexuesit e besimit t\u00eb krishter\u00eb. Raportet e Alexander Thomsonit p\u00ebrmendin interesimin e lexuesve mysliman\u00eb p\u00ebr librat shqip, duke d\u00ebshmuar se gjuha amtare kishte nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi q\u00eb kap\u00ebrcente ndarjet fetare.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, veprimtaria e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike pati edhe nj\u00eb ndikim kulturor m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb. P\u00ebrhapja e teksteve n\u00eb shqip kontribuoi n\u00eb krijimin e nj\u00eb audience lexuesish dhe n\u00eb zhvillimin e k\u00ebrkes\u00ebs p\u00ebr literatur\u00eb t\u00eb shkruar n\u00eb gjuh\u00ebn amtare.<\/p>\n<p>8. Shoq\u00ebria Biblike dhe lidhja me Kongresin e Manastirit<\/p>\n<p>Marr\u00ebdh\u00ebnia nd\u00ebrmjet Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike dhe Kongresit t\u00eb Manastirit p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb nga d\u00ebshmit\u00eb m\u00eb t\u00eb qarta t\u00eb nd\u00ebrveprimit nd\u00ebrmjet l\u00ebvizjes komb\u00ebtare shqiptare dhe institucioneve nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n<p>N\u00eb raportin e tij t\u00eb janarit 1909, Gjergj Qiriazi p\u00ebrcjell mir\u00ebnjohjen e delegat\u00ebve shqiptar\u00eb p\u00ebr kontributin e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike n\u00eb botimin dhe shp\u00ebrndarjen e literatur\u00ebs shqipe.<\/p>\n<p>Sipas raportit, p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb ndrysh\u00ebm t\u00eb Kongresit shpreh\u00ebn vler\u00ebsim p\u00ebr ndihm\u00ebn e dh\u00ebn\u00eb nga kjo shoq\u00ebri n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb kur botimi dhe qarkullimi i librave shqip ishte p\u00ebrballur me kufizime t\u00eb r\u00ebnda.<\/p>\n<p>Raporti thekson se mir\u00ebnjohja vinte nga p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb besimeve t\u00eb ndryshme, p\u00ebrfshir\u00eb edhe delegat\u00eb mysliman\u00eb. Kjo d\u00ebshmi \u00ebsht\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht dometh\u00ebn\u00ebse, sepse tregon se kontributi i Shoq\u00ebris\u00eb Biblike vler\u00ebsohej n\u00eb kuadrin e ndikimit t\u00eb saj n\u00eb zhvillimin e gjuh\u00ebs dhe t\u00eb literatur\u00ebs komb\u00ebtare, p\u00ebrtej q\u00ebllimeve t\u00eb saj fetare.[5]<\/p>\n<p>Kjo marr\u00ebdh\u00ebnie d\u00ebshmon se institucionet nd\u00ebrkomb\u00ebtare mund t\u00eb luanin rol n\u00eb zhvillimin e kultur\u00ebs s\u00eb nj\u00eb populli edhe kur veprimtaria e tyre kishte nisur me objektiva t\u00eb tjera. N\u00eb rastin shqiptar, botimi i teksteve biblike krijoi nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme shkrimi, p\u00ebrkthimi, redaktimi dhe shp\u00ebrndarjeje, e cila u shfryt\u00ebzua edhe nga l\u00ebvizja komb\u00ebtare.<\/p>\n<p>IV. QENDRAT EVROPIANE, DIASPORA SHQIPTARE DHE RRJETI ND\u00cbRKOMB\u00cbTAR I BOTIMEVE<\/p>\n<p>1. Rumania dhe zhvillimi i infrastruktur\u00ebs s\u00eb botimeve shqiptare<\/p>\n<p>Rumania zinte nj\u00eb vend t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb organizimin e diaspor\u00ebs shqiptare gjat\u00eb gjysm\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb t\u00eb shekullit XIX. Bukureshti u shnd\u00ebrrua n\u00eb nj\u00eb nga qendrat kryesore t\u00eb veprimtaris\u00eb kulturore, arsimore dhe botuese t\u00eb shqiptar\u00ebve jasht\u00eb atdheut.<\/p>\n<p>Komuniteti shqiptar n\u00eb Rumani p\u00ebrfshinte tregtar\u00eb, intelektual\u00eb dhe veprimtar\u00eb komb\u00ebtar\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt kontribuuan n\u00eb krijimin e shoq\u00ebrive kulturore, sigurimin e mjeteve financiare dhe botimin e librave shqip.<\/p>\n<p>Pas v\u00ebshtir\u00ebsive t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb t\u00eb Shtypurit Shkronja Shqip n\u00eb Stamboll, qendra e saj u zhvendos n\u00eb Bukuresht, ku m\u00eb 1886 u krijua nj\u00eb shtypshkronj\u00eb p\u00ebr botimin e literatur\u00ebs shqiptare.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb shtypshkronj\u00eb u botuan vepra t\u00eb Sami Frash\u00ebrit, nd\u00ebr t\u00eb cilat Abetare e gjuh\u00ebs shqip dhe Shkronj\u00ebtore e gjuh\u00ebs shqip, t\u00eb dyja m\u00eb 1886, si dhe Dheshkronj\u00eb, m\u00eb 1888. Aty u botuan gjithashtu vepra t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb Naim Frash\u00ebrit.[16]<\/p>\n<p>Mb\u00ebshtetja rumune p\u00ebr veprimtarin\u00eb shqiptare nuk kufizohej vet\u00ebm n\u00eb lejimin e botimeve. Studimet historike mbi diaspor\u00ebn shqiptare n\u00eb Rumani evidentojn\u00eb edhe ndihm\u00ebn financiare t\u00eb qarqeve dhe institucioneve rumune p\u00ebr zhvillimin e shoq\u00ebrive kulturore shqiptare.<\/p>\n<p>Nj\u00eb rast me interes \u00ebsht\u00eb shoq\u00ebria Drita, e cila nisi veprimtarin\u00eb n\u00eb Bukuresht n\u00eb vitin 1885. N\u00eb sigurimin e mjeteve financiare p\u00ebr aktivitetet e saj u p\u00ebrfshin\u00eb edhe autoritetet rumune. Sipas studimit t\u00eb Said Olgunit, p\u00ebrmes k\u00ebsaj mb\u00ebshtetjeje u siguruan 15.000 franga p\u00ebr materialet e shtypit dhe shpenzimet e shoq\u00ebris\u00eb.[17]<\/p>\n<p>K\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna tregojn\u00eb se zhvillimi i botimeve shqiptare ishte rezultat i nd\u00ebrthurjes s\u00eb p\u00ebrpjekjeve t\u00eb diaspor\u00ebs me mb\u00ebshtetjen e mjediseve institucionale t\u00eb vendeve ku vepronin shqiptar\u00ebt.<\/p>\n<p>Rumania p\u00ebrfaq\u00ebsonte k\u00ebshtu nj\u00eb nga qendrat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb infrastruktur\u00ebs s\u00eb botimit shqip, duke plot\u00ebsuar veprimtarin\u00eb q\u00eb zhvillohej n\u00eb Stamboll, Manastir dhe qendrat e tjera t\u00eb Rilindjes.<\/p>\n<p>2. Austro-Hungaria dhe qarkullimi i literatur\u00ebs shqiptare<\/p>\n<p>Nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb zhvillimin e kultur\u00ebs s\u00eb shkruar shqiptare pati edhe hap\u00ebsira austro-hungareze.<\/p>\n<p>Vjena ishte nj\u00eb qend\u00ebr e r\u00ebnd\u00ebsishme e botimit dhe e veprimtaris\u00eb intelektuale, nd\u00ebrsa konsullatat austro-hungareze n\u00eb territoret osmane krijonin mund\u00ebsi komunikimi nd\u00ebrmjet veprimtar\u00ebve shqiptar\u00eb dhe institucioneve evropiane.<\/p>\n<p>Studimet mbi diaspor\u00ebn shqiptare dhe qarkullimin e literatur\u00ebs s\u00eb Rilindjes d\u00ebshmojn\u00eb se botimet e p\u00ebrgatitura jasht\u00eb Perandoris\u00eb Osmane hynin n\u00eb territoret shqiptare edhe p\u00ebrmes sh\u00ebrbimeve postare dhe kanaleve konsullore austriake e italiane.[18]<\/p>\n<p>Ky mekaniz\u00ebm kishte r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, sepse librat shqip p\u00ebrballeshin me kontrolle dhe pengesa administrative. Shp\u00ebrndarja e tyre k\u00ebrkonte rrjete t\u00eb organizuara dhe bashk\u00ebpunim me njer\u00ebz q\u00eb kishin mund\u00ebsi t\u00eb l\u00ebviznin nd\u00ebrmjet qendrave t\u00eb ndryshme.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, Vjena nuk ishte vet\u00ebm nj\u00eb qend\u00ebr botuese, por edhe nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr zhvillimin e marr\u00ebdh\u00ebnieve kulturore dhe politike t\u00eb shqiptar\u00ebve me Evrop\u00ebn.<\/p>\n<p>Veprimtaria e institucioneve austro-hungareze duhet dalluar nga ajo e Shoq\u00ebrive Biblike. Nd\u00ebrsa k\u00ebto t\u00eb fundit vepronin kryesisht p\u00ebrmes p\u00ebrkthimeve dhe botimeve biblike, mb\u00ebshtetja austro-hungareze lidhej me nj\u00eb spekt\u00ebr m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb interesash kulturore, diplomatike dhe arsimore.<\/p>\n<p>3. Shkodra dhe tradita e shtypshkronjave katolike shqiptare<\/p>\n<p>Shkodra ishte nj\u00eb nga qendrat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb kultur\u00ebs s\u00eb shkruar shqiptare gjat\u00eb shekullit XIX dhe fillimit t\u00eb shekullit XX.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb qytet ekzistonte nj\u00eb tradit\u00eb e hershme e p\u00ebrdorimit t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe n\u00eb botime fetare, arsimore dhe letrare. Institucionet katolike, ve\u00e7an\u00ebrisht jezuit\u00ebt dhe fran\u00e7eskan\u00ebt, kontribuuan n\u00eb zhvillimin e shtypit, n\u00eb p\u00ebrgatitjen e teksteve dhe n\u00eb ruajtjen e tradit\u00ebs s\u00eb shkrimit shqip.<\/p>\n<p>N\u00eb raportin e Gjergj Qiriazit p\u00ebr Kongresin e Manastirit p\u00ebrmenden tri sisteme shkrimi q\u00eb p\u00ebrdoreshin n\u00eb Shkod\u00ebr: alfabeti i jezuit\u00ebve, alfabeti i Bashkimit dhe alfabeti i Agimit.[5]<\/p>\n<p>P\u00ebrmendja e tyre \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme, sepse d\u00ebshmon ekzistenc\u00ebn e nj\u00eb infrastrukture kulturore dhe botuese q\u00eb ishte zhvilluar p\u00ebrpara Kongresit t\u00eb Manastirit.<\/p>\n<p>Nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim pati shtypshkronja fran\u00e7eskane, e cila u lidh me zhvillimin e revistave, librave dhe veprave t\u00eb autor\u00ebve shqiptar\u00eb.<\/p>\n<p>Po ashtu, jezuit\u00ebt kontribuuan n\u00eb arsimin dhe botimin e literatur\u00ebs n\u00eb Shkod\u00ebr, duke krijuar institucione q\u00eb ndikuan n\u00eb formimin e brezave t\u00eb intelektual\u00ebve shqiptar\u00eb.<\/p>\n<p>Kjo tradit\u00eb botuese ishte nj\u00eb pjes\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme e procesit q\u00eb \u00e7oi drejt nj\u00ebsimit t\u00eb alfabetit. Kongresi i Manastirit nuk i mohoi k\u00ebto p\u00ebrvoja, por synoi t\u00eb krijonte nj\u00eb sistem t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt q\u00eb do t\u00eb mund\u00ebsonte komunikimin dhe qarkullimin e librave n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn shqiptare.<\/p>\n<p>4. Italia, arb\u00ebresh\u00ebt dhe kontributi n\u00eb zhvillimin e gjuh\u00ebs shqipe<\/p>\n<p>Komunitetet arb\u00ebreshe n\u00eb Itali p\u00ebrfaq\u00ebsonin nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb ruajtjes s\u00eb gjuh\u00ebs dhe kultur\u00ebs shqiptare.<\/p>\n<p>P\u00ebr shekuj me radh\u00eb, arb\u00ebresh\u00ebt kishin ruajtur gjuh\u00ebn, k\u00ebng\u00ebt, zakonet dhe elementet e identitetit t\u00eb tyre kulturor. N\u00eb shekullin XIX, kjo tradit\u00eb u shnd\u00ebrrua n\u00eb nj\u00eb burim t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr studimin e gjuh\u00ebs shqipe dhe p\u00ebr zhvillimin e interesimit evropian ndaj saj.<\/p>\n<p>Figura t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb bot\u00ebs arb\u00ebreshe, si Jeronim De Rada, Zef Serembe dhe intelektual\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, kontribuuan n\u00eb afirmimin e kultur\u00ebs shqiptare n\u00eb qarqet letrare dhe akademike italiane.<\/p>\n<p>Edhe Shoq\u00ebria Biblike Britanike kishte kontakte me personalitete arb\u00ebreshe. N\u00eb dokumentacionin e saj p\u00ebrmendet propozimi i publicistit arb\u00ebresh Anselmo Lorekio, i vitit 1899, p\u00ebr p\u00ebrgatitjen e nj\u00eb p\u00ebrkthimi t\u00eb Bibl\u00ebs n\u00eb variantin arb\u00ebresh.[14]<\/p>\n<p>Kjo d\u00ebshmi tregon se p\u00ebrpjekjet p\u00ebr p\u00ebrhapjen e literatur\u00ebs shqipe nuk kufizoheshin vet\u00ebm n\u00eb territoret e banuara nga shqiptar\u00ebt n\u00eb Perandorin\u00eb Osmane, por p\u00ebrfshinin edhe komunitetet historike shqiptare n\u00eb Itali.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, tradita arb\u00ebreshe kontribuoi n\u00eb ruajtjen dhe zhvillimin e gjuh\u00ebs, nd\u00ebrsa lidhjet e saj me bot\u00ebn intelektuale evropiane ndihmuan n\u00eb afirmimin e \u00e7\u00ebshtjes shqiptare n\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb kulturore.<\/p>\n<p>5. Diaspora shqiptare si financuese dhe organizatore e botimeve<\/p>\n<p>Nj\u00eb nga p\u00ebrfundimet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb del nga dokumentacioni i periudh\u00ebs \u00ebsht\u00eb roli i diaspor\u00ebs shqiptare n\u00eb financimin dhe organizimin e botimeve.<\/p>\n<p>Shqiptar\u00ebt q\u00eb jetonin n\u00eb Bukuresht, Sofje, Boston, Kajro, Stamboll dhe qendra t\u00eb tjera krijuan shoq\u00ebri, klube dhe organizata q\u00eb kishin si synim p\u00ebrhapjen e gjuh\u00ebs shqipe dhe zhvillimin e kultur\u00ebs komb\u00ebtare.<\/p>\n<p>K\u00ebto organizata nuk ishin thjesht shoq\u00ebri kulturore. Ato siguronin mjete financiare, porositnin libra, bashk\u00ebpunonin me shtypshkronja dhe organizonin shp\u00ebrndarjen e literatur\u00ebs.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, p\u00ebrvoja e Rumanis\u00eb dhe e Bukureshtit ishte ve\u00e7an\u00ebrisht e r\u00ebnd\u00ebsishme, por edhe komunitetet shqiptare n\u00eb Shtetet e Bashkuara zhvilluan nj\u00eb veprimtari t\u00eb konsiderueshme.<\/p>\n<p>Botimi i gazet\u00ebs Kombi n\u00eb Boston m\u00eb 1906, n\u00ebn drejtimin e Sotir Pecit, ishte nj\u00eb d\u00ebshmi e r\u00ebnd\u00ebsishme e zhvillimit t\u00eb shtypit shqiptar n\u00eb diaspor\u00ebn amerikane.<\/p>\n<p>K\u00ebto botime ndihmonin n\u00eb ruajtjen e lidhjeve nd\u00ebrmjet emigrant\u00ebve dhe atdheut, por edhe n\u00eb p\u00ebrhapjen e ideve komb\u00ebtare n\u00eb qarqet nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n<p>Raporti i Gjergj Qiriazit p\u00ebr Kongresin e Manastirit, ku p\u00ebrmenden delegat\u00eb nga Amerika dhe qendra t\u00eb ndryshme evropiane, d\u00ebshmon se diaspora kishte nj\u00eb rol t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb n\u00eb procesin e organizimit komb\u00ebtar.[5]<\/p>\n<p>V. NGA MB\u00cbSHTETJA ND\u00cbRKOMB\u00cbTARE TE INSTITUCIONET KOMB\u00cbTARE<\/p>\n<p>1. Nga botimi i librave te krijimi i shkollave<\/p>\n<p>Zhvillimi i arsimit shqiptar gjat\u00eb Rilindjes Komb\u00ebtare nuk mund t\u00eb kuptohet pa marr\u00eb parasysh marr\u00ebdh\u00ebnien nd\u00ebrmjet botimeve dhe institucioneve shkollore.<\/p>\n<p>Librat dhe abetaret krijonin mjetet e nevojshme p\u00ebr m\u00ebsim, nd\u00ebrsa shkollat siguronin hap\u00ebsir\u00ebn ku k\u00ebto botime p\u00ebrdoroheshin dhe p\u00ebrhapeshin.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb proces, veprimtaria e familjes Qiriazi kishte nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. Ajo bashkonte p\u00ebrvoj\u00ebn e botimit dhe p\u00ebrkthimit me krijimin e institucioneve konkrete t\u00eb arsimit.<\/p>\n<p>Shkolla e Vashave n\u00eb Kor\u00e7\u00eb ishte nj\u00eb shembull i k\u00ebsaj nd\u00ebrthurjeje. Ajo p\u00ebrdorte literatur\u00eb shqipe dhe p\u00ebrgatiste nx\u00ebn\u00ebse q\u00eb mund t\u00eb b\u00ebheshin pjes\u00eb e zhvillimit arsimor t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb shqiptare.<\/p>\n<p>Parashqevi Qiriazi kontribuoi gjithashtu n\u00eb p\u00ebrgatitjen e teksteve shkollore, nd\u00ebrsa abetarja e saj e vitit 1909, e hartuar pas Kongresit t\u00eb Manastirit, lidhej drejtp\u00ebrdrejt me procesin e nj\u00ebsimit t\u00eb shkrimit shqip.<\/p>\n<p>K\u00ebshtu, veprimtaria e familjes Qiriazi p\u00ebrfaq\u00ebsonte nj\u00eb model t\u00eb integruar, ku shkolla, libri dhe organizimi komb\u00ebtar funksiononin n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie t\u00eb vazhdueshme.<\/p>\n<p>2. Institucionet komb\u00ebtare dhe vazhdim\u00ebsia e trash\u00ebgimis\u00eb s\u00eb Rilindjes<\/p>\n<p>Pas shpalljes s\u00eb Pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb m\u00eb 1912, nevoja p\u00ebr krijimin e institucioneve komb\u00ebtare t\u00eb arsimit u b\u00eb edhe m\u00eb e madhe.<\/p>\n<p>Tradita e krijuar gjat\u00eb Rilindjes p\u00ebrb\u00ebnte nj\u00eb baz\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr organizimin e sistemit arsimor shqiptar.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb, p\u00ebrvoja e familjes Qiriazi vazhdoi p\u00ebrmes Institutit Kyrias, nd\u00ebrsa misionar\u00ebt dhe institucionet amerikane kontribuuan n\u00eb krijimin e shkollave t\u00eb reja dhe n\u00eb zhvillimin e arsimit teknik e profesional.<\/p>\n<p>Kjo periudh\u00eb d\u00ebshmon kalimin nga p\u00ebrpjekjet p\u00ebr mbijetes\u00ebn e shkoll\u00ebs shqipe drejt krijimit t\u00eb nj\u00eb rrjeti m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb institucionesh arsimore.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, ky proces nuk ishte i shk\u00ebputur nga p\u00ebrvoja e m\u00ebparshme. Ai mb\u00ebshtetej n\u00eb tradit\u00ebn e krijuar nga veprimtar\u00ebt e Rilindjes, n\u00eb tekstet e botuara gjat\u00eb shekullit XIX dhe n\u00eb rrjetet e bashk\u00ebpunimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar q\u00eb ishin zhvilluar gjat\u00eb dekadave t\u00eb m\u00ebparshme.<\/p>\n<p>P\u00cbRFUNDIM<\/p>\n<p>Historia e zhvillimit t\u00eb shkoll\u00ebs, librit dhe alfabetit shqip gjat\u00eb Rilindjes Komb\u00ebtare d\u00ebshmon se formimi kulturor i kombit shqiptar ishte rezultat i nj\u00eb procesi t\u00eb gjer\u00eb bashk\u00ebpunimi nd\u00ebrmjet veprimtar\u00ebve shqiptar\u00eb dhe institucioneve nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n<p>Familja Qiriazi z\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb proces, sepse p\u00ebrfaq\u00ebson lidhjen nd\u00ebrmjet p\u00ebrpjekjes komb\u00ebtare dhe veprimtaris\u00eb konkrete arsimore. Gjerasim Qiriazi kontribuoi n\u00eb p\u00ebrhapjen e literatur\u00ebs shqipe dhe n\u00eb zhvillimin e veprimtaris\u00eb protestante shqiptare. Gjergj Qiriazi u b\u00eb nj\u00eb figur\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme e organizimit komb\u00ebtar, e botimeve dhe e marr\u00ebdh\u00ebnieve me Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike Britanike. Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi e kthyen arsimimin e vajzave n\u00eb nj\u00eb nga shtyllat e emancipimit komb\u00ebtar.<\/p>\n<p>Bashk\u00ebpunimi me Bordin Amerikan t\u00eb Komisioner\u00ebve p\u00ebr Misionet e Huaja ndihmoi n\u00eb zhvillimin e institucioneve arsimore dhe n\u00eb p\u00ebrgatitjen e kuadrove. Shoq\u00ebria Biblike Britanike kontribuoi n\u00eb p\u00ebrkthimin, shtypjen dhe shp\u00ebrndarjen e literatur\u00ebs shqipe, duke krijuar nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme botuese q\u00eb parapriu dhe mb\u00ebshteti zhvillimin e arsimit komb\u00ebtar.<\/p>\n<p>Kontributi i Rumanis\u00eb, i diaspor\u00ebs shqiptare, i qendrave botuese n\u00eb Austro-Hungari, i institucioneve katolike n\u00eb Shkod\u00ebr dhe i komuniteteve arb\u00ebreshe n\u00eb Itali d\u00ebshmon se p\u00ebrpjekjet p\u00ebr zhvillimin e kultur\u00ebs shqiptare kishin marr\u00eb nj\u00eb dimension t\u00eb gjer\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtar.<\/p>\n<p>K\u00ebto marr\u00ebdh\u00ebnie nuk ishin t\u00eb nj\u00ebjta n\u00eb natyr\u00eb dhe n\u00eb objektiva. Disa institucione vepronin p\u00ebrmes misioneve fetare, t\u00eb tjera p\u00ebrmes botimeve, arsimit, diplomacis\u00eb apo mb\u00ebshtetjes s\u00eb shoq\u00ebrive kulturore. Megjithat\u00eb, n\u00eb rrethana t\u00eb caktuara, veprimtarit\u00eb e tyre krijuan mund\u00ebsi konkrete p\u00ebr zhvillimin e gjuh\u00ebs dhe t\u00eb kultur\u00ebs shqiptare.<\/p>\n<p>Dokumentet e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike, raportet e Bordit Amerikan, korrespondenca e Gjergj Qiriazit, botimet e Kristoforidhit dhe d\u00ebshmit\u00eb mbi shkollat e familjes Qiriazi p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb nj\u00eb baz\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr t\u00eb kuptuar k\u00ebt\u00eb histori.<\/p>\n<p>N\u00eb fund, r\u00ebnd\u00ebsia e k\u00ebtij bashk\u00ebpunimi q\u00ebndron n\u00eb faktin se mb\u00ebshtetja nd\u00ebrkomb\u00ebtare u shnd\u00ebrrua n\u00eb nj\u00eb faktor ndihm\u00ebs t\u00eb zhvillimit t\u00eb institucioneve shqiptare. Librat e botuar, shkollat e hapura, m\u00ebsuesit e p\u00ebrgatitur dhe alfabeti i nj\u00ebsuar krijuan kushtet p\u00ebr nj\u00eb kultur\u00eb komb\u00ebtare m\u00eb t\u00eb organizuar dhe m\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme.<\/p>\n<p>Nga p\u00ebrkthimi i librit te hapja e shkoll\u00ebs, nga shtypshkronja te nj\u00ebsimi i alfabetit, ky proces d\u00ebshmon se zhvillimi i arsimit shqiptar ishte nj\u00eb nd\u00ebrmarrje komb\u00ebtare q\u00eb u fuqizua edhe p\u00ebrmes bashk\u00ebpunimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar.<\/p>\n<p>Fusnotat:<br \/>\n[1] Shoq\u00ebria e t\u00eb Shtypurit Shkronja Shqip, Stamboll, 12 tetor 1879. P\u00ebr themelimin, an\u00ebtar\u00ebsin\u00eb dhe veprimtarin\u00eb botuese shih edhe materialin historik t\u00eb Radio Televizionit Shqiptar, 144th Anniversary of the Establishment of the Albanian Printing Society in Istanbul, 12 tetor 2023.<\/p>\n<p>[2] Po aty. P\u00ebr botimet e Sami dhe Naim Frash\u00ebrit dhe shtypshkronj\u00ebn e Bukureshtit, shih gjithashtu dokumentacionin historik mbi Shoq\u00ebrin\u00eb e t\u00eb Shtypurit Shkronja Shqip.<\/p>\n<p>[3] David Hosaflook, transkriptimi dhe studimi i raportit t\u00eb Gjergj Qiriazit p\u00ebr Kongresin e Manastirit, George Kyrias&#8217; Report of the Albanian Congress of Monastir (1908) for the Bible Society, 16 janar 2023. Raporti dokumenton p\u00ebrb\u00ebrjen e Komisionit dhe zhvillimin e punimeve.<\/p>\n<p>[4] George D. Kyrias, Reports of the Albanian Congress held in Monastir 1\/14 of November 1908, 16 janar 1909, British and Foreign Bible Society Archives. Dor\u00ebshkrimi ruhet n\u00eb koleksionin arkivor t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike.<\/p>\n<p>[5] Po aty. P\u00ebr transkriptimin dhe identifikimin e dor\u00ebshkrimit shih David Hosaflook, George Kyrias&#8217; Report of the Albanian Congress of Monastir (1908) for the Bible Society, Instituti p\u00ebr Studime Shqiptare dhe Protestante, 2023.<\/p>\n<p>[6] George D. Kyrias, let\u00ebr drejtuar Reverend T. R. Hodgsonit, 4 shtator 1908, mbi projektin e shtypshkronj\u00ebs s\u00eb klubit Bashkimi n\u00eb Manastir. Dokumenti \u00ebsht\u00eb publikuar dhe komentuar nga David Hosaflook n\u00eb BFBS Report on the Congress of Monastir, 1908.<\/p>\n<p>[7] Xhevat Lloshi, dokumentacioni historik mbi Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike dhe p\u00ebrkthimet shqipe, n\u00eb studimin e publikuar nga David Hosaflook, The Bible Society and Albanian Translations, 25 shtator 2014.<\/p>\n<p>[8] David Hosaflook, Albanian-American Schools 1891\u20131933, Instituti p\u00ebr Studime Shqiptare dhe Protestante. Dokumentacioni p\u00ebrfshin Shkoll\u00ebn e Vashave, m\u00ebsuesit, Institutin Kyrias dhe institucionet e tjera arsimore shqiptaro-amerikane.<\/p>\n<p>[9] Phineas Kennedy, Predikime, kujtimet mbi veprimtarin\u00eb misionare n\u00eb Shqip\u00ebri; Violet Kennedy, Kortcha Bulletin, nr. 5, 2 dhjetor 1908. Shih gjithashtu materialet e konferenc\u00ebs shkencore t\u00eb Universitetit Fan S. Noli mbi veprimtarin\u00eb e misionar\u00ebve amerikan\u00eb n\u00eb Kor\u00e7\u00eb.<\/p>\n<p>[10] David Hosaflook, Albanian-American Schools 1891\u20131933, dokumentacioni historik mbi Institutin Kyrias, Shkoll\u00ebn Kennedy, Shkoll\u00ebn Teknike dhe Institutin Bujq\u00ebsor Shqiptaro-Amerikan.<\/p>\n<p>[11] Xhevat Lloshi, studimi mbi dokumentacionin e Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike n\u00eb Lond\u00ebr, n\u00eb David Hosaflook, The Bible Society and Albanian Translations, 2014. Dokumentet e konsultuara p\u00ebrfshijn\u00eb periudh\u00ebn gusht 1816\u2013mars 1946.<\/p>\n<p>[12] British and Foreign Bible Society, botimet e Ungjillit sipas Mateut, 1824, dhe t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re, Korfuz, 1827. Shih gjithashtu Xhevat Lloshi, The Bible Society and Albanian Translations.<\/p>\n<p>[13] Kostandin Kristoforidhi dhe Alexander Thomson, botimet biblike n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, Kostandinopoj\u00eb, 1866\u20131884. P\u00ebr kronologjin\u00eb e botimeve dhe dokumentacionin p\u00ebrkat\u00ebs shih Xhevat Lloshi, The Bible Society and Albanian Translations.<\/p>\n<p>[14] Xhevat Lloshi, po aty. Dokumentacioni mbi Gjerasim Qiriazin, Athanas Sin\u00ebn, Naim Frash\u00ebrin, botimet e Bukureshtit m\u00eb 1889 dhe rifillimin e botimeve biblike n\u00eb Manastir m\u00eb 1909.<\/p>\n<p>[15] Impact of the British Bible Society and the American Board of Commissioners for Foreign Missions in the Albanian Cultural Awakening, studim shkencor, 2024, DOI: 10.1080\/23311983.2024.2382527.<\/p>\n<p>[16] Shoq\u00ebria e t\u00eb Shtypurit Shkronja Shqip, dokumentacioni i botimeve n\u00eb Stamboll dhe Bukuresht, 1879\u20131888.<\/p>\n<p>[17] Said Olgun, \u201cContributions Albanian Diaspora in Romania to the Development of Albanian Nationalism in the Last Quarter of Nineteenth Century\u201d, n\u00eb Glimpses of Balkans Cultural History, Ankara, 2017, f. 27\u201342.<\/p>\n<p>[18] Po aty, sidomos f. 28\u201329. Studimi mb\u00ebshtetet edhe n\u00eb dokumentacionin e Arkivit Osman t\u00eb Kryeministris\u00eb s\u00eb at\u00ebhershme, p\u00ebrfshir\u00eb referencat Y.PRK.ASK 68\/43 dhe DH.MKT 2598\/55.<\/p>\n<p>Prishtin\u00eb, 16.11.2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Shkollat, botimet dhe alfabeti shqip n\u00eb koh\u00ebn e Rilindjes Isuf B.Bajrami Hyrje Arsimi dhe botimi&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":62567,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-65819","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-op-ed"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65819","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65819"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65819\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":65822,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65819\/revisions\/65822"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/62567"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65819"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65819"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65819"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}