{"id":66085,"date":"2026-11-16T14:16:33","date_gmt":"2026-11-16T13:16:33","guid":{"rendered":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=66085"},"modified":"2026-11-16T14:16:33","modified_gmt":"2026-11-16T13:16:33","slug":"e-prene-e-zien-por-e-mashtroi-vdekjen-misteri-i-meduzes-se-pavdekshme-qe-mund-te-fshehe-sekretin-e-anti-plakjes","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=66085","title":{"rendered":"E pren\u00eb, e zien, por e \u201cmashtroi\u201d vdekjen\/ Misteri i \u2018meduz\u00ebs s\u00eb pavdekshme\u2019 q\u00eb mund t\u00eb fsheh\u00eb sekretin e anti-plakjes"},"content":{"rendered":"<p>Nj\u00eb krijes\u00eb e vog\u00ebl detare, pothuajse transparente, po t\u00ebrheq v\u00ebmendjen e shkenc\u00ebtar\u00ebve n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn p\u00ebr nj\u00eb aft\u00ebsi t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, ajo mund ta kthej\u00eb ciklin e saj jet\u00ebsor pas dhe t\u00eb rikthehet n\u00eb nj\u00eb faz\u00eb m\u00eb t\u00eb hershme t\u00eb zhvillimit, duke shmangur k\u00ebshtu plakjen dhe vdekjen nga shkaqe natyrore.<\/p>\n<p>B\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr kandilin e detit t\u00eb njohur si \u201cmeduza e pavdekshme\u201d (Turritopsis dohrnii), nj\u00eb specie q\u00eb ka aft\u00ebsin\u00eb t\u00eb shnd\u00ebrrohet nga nj\u00eb organiz\u00ebm i rritur n\u00eb nj\u00eb struktur\u00eb qelizore, prej s\u00eb cil\u00ebs zhvillohet s\u00ebrish n\u00eb polip, faza fillestare e jet\u00ebs s\u00eb saj. Ky proces mund t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritet dhe, n\u00eb teori, i jep k\u00ebsaj krijese nj\u00eb potencial pothuajse t\u00eb pakufizuar p\u00ebr t\u2019u rinovuar.<\/p>\n<p>Kur p\u00ebrballet me kushte t\u00eb v\u00ebshtira ose stres t\u00eb fort\u00eb, kandili i detit ndalon s\u00eb l\u00ebvizuri dhe fundoset n\u00eb fund t\u00eb ujit. M\u00eb pas, trupi i tij shnd\u00ebrrohet n\u00eb nj\u00eb mas\u00eb sferike qelizash, nga e cila brenda nj\u00eb deri n\u00eb tri dit\u00ebsh zhvillohet nj\u00eb polip. Ky i fundit formon nj\u00eb koloni, prej s\u00eb cil\u00ebs lindin kandil\u00eb t\u00eb rinj deti.<\/p>\n<p>Biologia detare Maria Milieta, nga Universiteti Texas A&#038;M n\u00eb Galveston, ka studiuar prej vitesh k\u00ebt\u00eb fenomen, duke u p\u00ebrpjekur t\u00eb kuptoj\u00eb se si organizmi arrin t\u2019i mbijetoj\u00eb kushteve ekstreme. Edhe p\u00ebrball\u00eb eksperimenteve t\u00eb ndryshme, p\u00ebrfshir\u00eb ndryshimet e menj\u00ebhershme t\u00eb temperatur\u00ebs dhe krip\u00ebsis\u00eb s\u00eb ujit, kjo specie ka treguar nj\u00eb q\u00ebndrueshm\u00ebri t\u00eb pazakont\u00eb.<\/p>\n<p>\u201cNj\u00eb kandil deti q\u00eb nuk vdes mund t\u00eb krijoj\u00eb nj\u00eb koloni t\u00eb t\u00ebr\u00eb, e cila nga ana e saj mund t\u00eb prodhoj\u00eb qindra t\u00eb tjer\u00eb\u201d, shpjegon Milieta.<\/p>\n<p>Zbulimi q\u00eb mund t\u00eb ndryshoj\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn si kuptojm\u00eb plakjen<\/p>\n<p>Aft\u00ebsia e k\u00ebsaj specieje u dokumentua p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb vitin 1992, kur nj\u00eb shkenc\u00ebtar italian vuri re se kandil\u00ebt e detit q\u00eb kishte mbajtur n\u00eb laborator, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb ngordhnin pasi nuk ishin ushqyer p\u00ebr disa dit\u00eb, ishin kthyer n\u00eb polipe t\u00eb reja.<\/p>\n<p>Zbulimi nxiti interesin e studiuesve p\u00ebr mekanizmat biologjik\u00eb q\u00eb mund\u00ebsojn\u00eb k\u00ebt\u00eb proces. Nj\u00eb prej tyre \u00ebsht\u00eb i ashtuquajturi \u201ctransdiferencim\u201d, p\u00ebrmes t\u00eb cilit qelizat e specializuara t\u00eb nj\u00eb organizmi t\u00eb rritur kthehen n\u00eb nj\u00eb gjendje m\u00eb pak t\u00eb diferencuar dhe m\u00eb pas shnd\u00ebrrohen n\u00eb lloje t\u00eb tjera qelizash.<\/p>\n<p>N\u00eb kushte normale, qelizat e trupit mbeten t\u00eb specializuara n\u00eb funksionet e tyre deri n\u00eb momentin kur plaken dhe vdesin. Por te Turritopsis dohrnii, ky proces mund t\u00eb p\u00ebrmbyset, duke i lejuar organizmit t\u00eb rind\u00ebrtoj\u00eb veten nga nj\u00eb faz\u00eb shum\u00eb m\u00eb e hershme e zhvillimit.<\/p>\n<p>Shkenc\u00ebtar\u00ebt besojn\u00eb se kuptimi i k\u00ebtij mekanizmi mund t\u00eb hap\u00eb rrug\u00eb t\u00eb reja n\u00eb mjek\u00ebsin\u00eb rigjeneruese. Synimi nuk \u00ebsht\u00eb q\u00eb njer\u00ebzit t\u00eb kthehen n\u00eb foshnje, por t\u00eb zbulohet n\u00ebse qelizat dhe indet njer\u00ebzore mund t\u00eb rikthehen n\u00eb gjendje m\u00eb t\u00eb reja, duke p\u00ebrmir\u00ebsuar aft\u00ebsin\u00eb e tyre p\u00ebr t\u2019u riparuar.<\/p>\n<p>Michael Koldobsky, onkolog pediatrik dhe studiues n\u00eb Universitetin Johns Hopkins, shprehet se studimi i k\u00ebtyre organizmave mund t\u00eb ndihmoj\u00eb n\u00eb kuptimin e proceseve q\u00eb lidhen me plakjen dhe degjenerimin e indeve.<\/p>\n<p>N\u00ebse n\u00eb t\u00eb ardhmen identifikohen mekanizma t\u00eb ngjash\u00ebm tek njer\u00ebzit, kjo mund t\u00eb ndihmoj\u00eb n\u00eb p\u00ebrshpejtimin e sh\u00ebrimit t\u00eb plag\u00ebve, riparimin e indeve t\u00eb d\u00ebmtuara pas goditjeve n\u00eb tru apo infarktit dhe, potencialisht, n\u00eb trajtimin e disa problemeve q\u00eb lidhen me humbjen e shikimit dhe s\u00ebmundjen e Alzheimerit.<\/p>\n<p>\u00c7far\u00eb kan\u00eb zbuluar studiuesit n\u00eb ADN-n\u00eb e saj?<\/p>\n<p>Nj\u00eb studim i vitit 2022, n\u00eb t\u00eb cilin u krahasua materiali gjenetik i Turritopsis dohrnii me at\u00eb t\u00eb nj\u00eb specieje t\u00eb af\u00ebrt, zbuloi disa karakteristika interesante.<\/p>\n<p>Studiuesit vun\u00eb re se kjo meduz\u00eb ka m\u00eb shum\u00eb kopje t\u00eb gjeneve p\u00ebrgjegj\u00ebse p\u00ebr prodhimin e proteinave q\u00eb ndihmojn\u00eb n\u00eb riparimin e ADN-s\u00eb dhe korrigjimin e d\u00ebmtimeve gjenetike q\u00eb grumbullohen me kalimin e mosh\u00ebs.<\/p>\n<p>Gjithashtu, ajo ka m\u00eb shum\u00eb kopje t\u00eb gjeneve q\u00eb lidhen me mir\u00ebmbajtjen e telomereve, strukturave mbrojt\u00ebse q\u00eb ndodhen n\u00eb skajet e fijeve t\u00eb ADN-s\u00eb. Normalisht, telomeret shkurtohen me kalimin e viteve, duke e b\u00ebr\u00eb materialin gjenetik m\u00eb t\u00eb ndjesh\u00ebm ndaj d\u00ebmtimeve. Aft\u00ebsia e k\u00ebsaj meduze p\u00ebr t\u2019i mir\u00ebmbajtur ato mund t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb prej faktor\u00ebve q\u00eb shpjegon jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb e saj t\u00eb pazakont\u00eb.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrkoh\u00eb, studime t\u00eb tjera t\u00eb kryera n\u00eb vitet 2019 dhe 2021 kan\u00eb identifikuar aktivitet t\u00eb shtuar t\u00eb disa gjeneve q\u00eb lidhen me riparimin e ADN-s\u00eb dhe mir\u00ebmbajtjen e telomereve, si dhe t\u00eb disa gjeneve t\u00eb tjera, funksioni i t\u00eb cilave ende nuk \u00ebsht\u00eb kuptuar plot\u00ebsisht.<\/p>\n<p>Nj\u00eb tjet\u00ebr zbulim paraprak sugjeron se disa prej gjeneve q\u00eb aktivizohen gjat\u00eb procesit t\u00eb rigjenerimit t\u00eb meduz\u00ebs p\u00ebrputhen me gjene q\u00eb jan\u00eb lidhur me jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb tek njer\u00ebzit. Kjo ka shtuar interesin p\u00ebr mund\u00ebsin\u00eb e ekzistenc\u00ebs s\u00eb mekanizmave t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt biologjik\u00eb mes dy specieve.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, studiuesit theksojn\u00eb se k\u00ebrkimet jan\u00eb ende n\u00eb fazat e para dhe se shfryt\u00ebzimi i k\u00ebtyre mekanizmave n\u00eb mjek\u00ebsin\u00eb njer\u00ebzore mbetet nj\u00eb sfid\u00eb e madhe.<\/p>\n<p>A \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtet e pavdekshme?<\/p>\n<p>Pavar\u00ebsisht nofk\u00ebs, \u201cmeduza e pavdekshme\u201d nuk \u00ebsht\u00eb e pathyeshme. Ajo mund t\u00eb vdes\u00eb nga grabitqar\u00ebt, mungesa e ushqimit, ndryshimet n\u00eb mjedisin detar apo faktor\u00eb t\u00eb tjer\u00eb natyror\u00eb.<\/p>\n<p>Madje, studiuesit kan\u00eb v\u00ebn\u00eb re se jo t\u00eb gjith\u00eb individ\u00ebt e k\u00ebsaj specieje arrijn\u00eb t\u00eb kryejn\u00eb procesin e rigjenerimit. Edhe ata q\u00eb e kan\u00eb k\u00ebt\u00eb aft\u00ebsi mund t\u00eb ken\u00eb nj\u00eb kufi n\u00eb numrin e her\u00ebve q\u00eb mund ta p\u00ebrs\u00ebrisin at\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, mbajtja e tyre p\u00ebr periudha t\u00eb gjata n\u00eb laborator \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb, pasi duket se kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr kushte shum\u00eb specifike p\u00ebr t\u00eb mbijetuar.<\/p>\n<p>Sipas studiueses Mar\u00eda Pascual Torner, e cila mori pjes\u00eb n\u00eb k\u00ebrkimin e vitit 2022, kjo krijes\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb paradoks t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb natyr\u00ebs, megjith\u00ebse mund t\u00eb shmang\u00eb plakjen p\u00ebrmes rigjenerimit, ajo mbetet jasht\u00ebzakonisht e prekshme ndaj rreziqeve t\u00eb mjedisit.<\/p>\n<p>K\u00ebshtu, \u201cmeduza e pavdekshme\u201d vazhdon t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb prej shembujve m\u00eb t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm t\u00eb biologjis\u00eb, nd\u00ebrsa studimi i saj mund t\u00eb ndihmoj\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt t\u00eb kuptojn\u00eb m\u00eb mir\u00eb plakjen dhe mund\u00ebsit\u00eb e rip\u00ebrt\u00ebritjes s\u00eb qelizave njer\u00ebzore. Megjithat\u00eb, p\u00ebr momentin, pavdek\u00ebsia mbetet nj\u00eb sekret i natyr\u00ebs dhe jo nj\u00eb mund\u00ebsi e arritshme p\u00ebr njer\u00ebzimin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nj\u00eb krijes\u00eb e vog\u00ebl detare, pothuajse transparente, po t\u00ebrheq v\u00ebmendjen e shkenc\u00ebtar\u00ebve n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":66088,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-66085","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bote"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66085","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=66085"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66085\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":66089,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66085\/revisions\/66089"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/66088"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=66085"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=66085"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=66085"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}