{"id":66706,"date":"2026-11-18T09:45:38","date_gmt":"2026-11-18T08:45:38","guid":{"rendered":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=66706"},"modified":"2026-11-18T09:45:38","modified_gmt":"2026-11-18T08:45:38","slug":"elita-e-pasur-mund-te-bleje-jetegjatesi-dhe-aftesi-te-shtuara-permes-nanoteknologjise","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/faktiditor.ch\/?p=66706","title":{"rendered":"Elita e pasur mund t\u00eb blej\u00eb jet\u00ebgjat\u00ebsi dhe aft\u00ebsi t\u00eb shtuara p\u00ebrmes nanoteknologjis\u00eb"},"content":{"rendered":"<p>Nga 9\u201312 n\u00ebntor 2026, n\u00eb Selanik u mbajt\u00ebn dy aktivitete t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme rajonale, t\u00eb cilat bashkuan ekspert\u00eb, p\u00ebrfaq\u00ebsues institucionesh dhe profesionist\u00eb t\u00eb k\u00ebrkimit shkencor p\u00ebr t\u00eb diskutuar sfidat n\u00eb rritje q\u00eb lidhen me sigurin\u00eb e k\u00ebrkimit shkencor, bashk\u00ebpunimin nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe sigurin\u00eb e furnizimeve me pajisje n\u00eb Evrop\u00ebn Jugore dhe Juglindore.<br \/>\nAktivitetet, e organizuara nga Departamenti i Shtetit t\u00eb SHBA-s\u00eb , CRDF Global dhe Qendr\u00ebs p\u00ebr K\u00ebrkim dhe Teknologji Hellas (CERTH), kishin p\u00ebr q\u00ebllim forcimin e kapaciteteve institucionale, promovimin e bashk\u00ebpunimit t\u00eb p\u00ebrgjegjsh\u00ebm nd\u00ebrkomb\u00ebtar n\u00eb k\u00ebrkimin shkencor dhe zhvillimin e qasjeve praktike p\u00ebr mbrojtjen e njohurive shkencore, infrastruktur\u00ebs k\u00ebrkimore dhe inovacionit teknologjik.<br \/>\nAktiviteti i par\u00eb dyditor, me titull \u201dIntegrity by Design: Building Secure Research Practices for Advanced and Emerging Technologies\u201d, trajtoi zhvillimet nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb siguris\u00eb s\u00eb k\u00ebrkimit shkencor. Diskutimet u p\u00ebrqendruan n\u00eb kornizat globale t\u00eb siguris\u00eb s\u00eb k\u00ebrkimit, udh\u00ebheqjen institucionale, mbrojtjen e aseteve kritike k\u00ebrkimore dhe sfidat e ruajtjes s\u00eb ekuilibrit nd\u00ebrmjet bashk\u00ebpunimit shkencor t\u00eb hapur dhe nevoj\u00ebs p\u00ebr mbrojtjen e njohurive sensitive dhe teknologjive n\u00eb zhvillim.<br \/>\nMaqedonine e Veriut e perfaqsoj Prof.Dr Bashkim Ziberi, Profesor i fizik\u00ebs n\u00eb Universitetin e Tetov\u00ebs dhe drejtor shkencor n\u00eb Quantum Theranostics, Prof. Ziberi sjell nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb q\u00eb nd\u00ebrthur nanoteknologjin\u00eb, fizik\u00ebn mjek\u00ebsore dhe teknologjin\u00eb kuantike me zbatimet n\u00eb mjek\u00ebsi.<\/p>\n<p>Nanomjek\u00ebsia dhe lufta kund\u00ebr kancerit. Si studiues i programit Fulbright dhe ligj\u00ebrues n\u00eb Universitetin e Harvardit, ai ka punuar me nj\u00eb ekip nd\u00ebrkomb\u00ebtar n\u00eb p\u00ebrdorimin e biomaterialeve t\u00eb men\u00e7ura dhe nanogrimcave (si ari dhe gadoliniumi) p\u00ebr t\u00eb rritur efektivitetin e terapis\u00eb me rrezatim kund\u00ebr tumoreve<\/p>\n<p>Konferencat shkencore. Selaniku (ve\u00e7an\u00ebrisht Universiteti i Aristotelit) \u00ebsht\u00eb qend\u00ebr e r\u00ebnd\u00ebsishme akademike n\u00eb Ballkan q\u00eb pret rregullisht konferenca nd\u00ebrkomb\u00ebtare mbi nanoshkenc\u00ebn dhe nanoteknologjin\u00eb (si konferenca vjetore NANOTEXNOLOGY), ku marrin pjes\u00eb studiues nga i gjith\u00eb rajoni. <\/p>\n<p>Nanoteknologjia ngre pyetje t\u00eb thella filozofike sepse zhvendos kufirin nga &#8220;zbulimi i natyr\u00ebs&#8221; te &#8220;ridizajnimi i materies atom pas atomi&#8221;, duke sfiduar kuptimin ton\u00eb p\u00ebr jet\u00ebn, natyr\u00ebn dhe kufijt\u00eb e njeriut.<\/p>\n<p>Njer\u00ebzimi gjithmon\u00eb ka p\u00ebrdorur teknologjin\u00eb p\u00ebr t\u00eb zgjidhur problemet e mbijetes\u00ebs. Nanoshkenca (si manipulimi atomik p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebruar qelizat e s\u00ebmura) duket si kulmi i k\u00ebtij misioni: t\u00eb &#8220;rregullojm\u00eb&#8221; trupin nga brenda.<br \/>\nP\u00ebr mij\u00ebra vjet, filozofia pyeste: &#8220;Cili \u00ebsht\u00eb kuptimi i ekzistenc\u00ebs q\u00eb na \u00ebsht\u00eb dh\u00ebn\u00eb?&#8221; Nanoteknologjia e zhvendos pyetjen n\u00eb: &#8220;\u00c7far\u00eb duam t\u00eb projektojm\u00eb nga vetja?&#8221; Ekzistenca nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb nj\u00eb fat biologjik, por nj\u00eb projekt arkitekturor n\u00eb nivel atomik.<br \/>\nEkzistencializmi (si te Heideggeri apo Camus) e lidh kuptimin e jet\u00ebs me vet\u00ebdijen e fundit dhe brisht\u00ebsis\u00eb son\u00eb. N\u00ebse nanoteknologjia e shtyn pafund\u00ebsisht plakjen dhe sh\u00ebron \u00e7do d\u00ebmtim qelizor, ne nuk kemi &#8220;zgjidhur&#8221; vdekjen \u2014 ne kemi spostuar vet\u00eb arsyen pse jeta ka urgjenc\u00eb dhe pesh\u00eb morale. <\/p>\n<p>Nanoteknologjia nuk \u00ebsht\u00eb ila\u00e7i p\u00ebrfundimtar q\u00eb na shp\u00ebton ashtu si\u00e7 jemi; ajo \u00ebsht\u00eb ura q\u00eb na transformon n\u00eb di\u00e7ka tjet\u00ebr.<br \/>\nMetamorfoza e modernitetit, e shtyr\u00eb nga teknologjit\u00eb si nanoshkenca dhe inteligjenca artificiale, nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb kriz\u00eb e jashtme ekonomike apo ekologjike, por rreziku i nj\u00eb &#8220;krize ontologjike&#8221; \u2014 ku njeriu rrezikon t\u00eb zhb\u00ebj\u00eb vet\u00eb natyr\u00ebn e tij n\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr ta p\u00ebrsosur at\u00eb. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb koncept i jasht\u00ebzakonsh\u00ebm p\u00ebr kulmin e nj\u00eb eseje filozofike. Ja se si lidhet &#8220;metamorfoza e modernitetit&#8221; me k\u00ebt\u00eb kriz\u00eb t\u00eb fundit:<br \/>\nNga Moderniteti i Kontrollit te Post-Moderniteti i Shkrirjes Premtimi i modernitetit. Moderniteti lindi me iden\u00eb se njeriu, p\u00ebrmes arsyes dhe shkenc\u00ebs, mund t\u00eb pushtonte dhe kontrollonte natyr\u00ebn e jashtme (tok\u00ebn, hap\u00ebsir\u00ebn, energjin\u00eb) p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar nj\u00eb bot\u00eb m\u00eb t\u00eb sigurt. Kthesa e metamorfoz\u00ebs. Me nanoshkenc\u00ebn dhe bioteknologjin\u00eb, projekti i kontrollit kthehet nga brenda: natyra q\u00eb po pushtohet tani \u00ebsht\u00eb vet\u00eb trupi dhe mendja jon\u00eb. Moderniteti po p\u00ebson nj\u00eb metamorfoz\u00eb ku subjekti (njeriu q\u00eb kontrollon) dhe objekti (materia q\u00eb kontrollohet) shkrihen n\u00eb nj\u00eb.<br \/>\n&#8220;Zhb\u00ebrja e Kufirit Njer\u00ebzor&#8221; Krizat e m\u00ebparshme t\u00eb modernitetit (luft\u00ebrat bot\u00ebrore, krizat financiare, ndotja e klim\u00ebs) k\u00ebrc\u00ebnonin mjedisin ose jet\u00ebn e njeriut, por e linin t\u00eb paprekur kuptimin se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb njeriu. Kriza e fundit \u00ebsht\u00eb m\u00eb e heshtur dhe m\u00eb e thell\u00eb: Humbja e &#8220;t\u00eb dh\u00ebn\u00ebs&#8221; (The Given). Filozofi J\u00fcrgen Habermas paralajm\u00ebron se kur ne fillojm\u00eb ta projektojm\u00eb veten n\u00eb nivel gjenetik dhe molekular, ne shkat\u00ebrrojm\u00eb dallimin mes asaj q\u00eb &#8220;jemi lindur&#8221; (fati biologjik) dhe asaj q\u00eb &#8220;jemi prodhuar&#8221; (dizajni teknologjik). Pa k\u00ebt\u00eb kufi, l\u00ebkundet vet\u00eb themeli i barazis\u00eb dhe liris\u00eb njer\u00ebzore. Nga Qenie te Produkt. Kur \u00e7do qeliz\u00eb, emocion apo kujtes\u00eb shihet si nj\u00eb struktur\u00eb atomike e riprogramueshme, njeriu rrezikon t\u00eb reduktohet n\u00eb nj\u00eb &#8220;produkt inxhinierik&#8221; q\u00eb k\u00ebrkon p\u00ebrdit\u00ebsime t\u00eb vazhdueshme (upgrades), duke humbur dinjitetin e tij t\u00eb pap\u00ebrsosur. Kriza e Kuptimit (Nihilizmi i P\u00ebrsosm\u00ebris\u00eb). N\u00ebse eliminon \u00e7do brisht\u00ebsi, kufizim dhe rrezik p\u00ebrmes teknologjis\u00eb, rrezikon t\u00eb zbraz\u00ebsh ekzistenc\u00ebn nga drama, empatia dhe kuptimi i saj.<br \/>\nKufijt\u00eb e shqisave. N\u00eb bot\u00ebn makroskopike, &#8220;t\u00eb shoh\u00ebsh do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb besosh&#8221;. N\u00eb bot\u00ebn nano, val\u00ebt e drit\u00ebs s\u00eb dukshme jan\u00eb shum\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha se vet\u00eb objektet q\u00eb studiohen. P\u00ebr t\u00eb &#8220;par\u00eb&#8221; nj\u00eb atom, p\u00ebrdoren mikroskop\u00eb me tunelim kuantik (STM) q\u00eb n\u00eb fakt e &#8220;prekin&#8221; atomin me nj\u00eb gjilp\u00ebr\u00eb elektronike dhe e p\u00ebrkthejn\u00eb at\u00eb n\u00eb imazh dixhital. Nd\u00ebrhyrja e v\u00ebzhguesit. N\u00eb k\u00ebt\u00eb shkall\u00eb, akti i matjes dhe v\u00ebzhgimit shpesh e ndryshon vet\u00eb objektin q\u00eb po studiohet. Filozofikisht, kjo ngre pyetjen: a po v\u00ebzhgojm\u00eb realitetin ashtu si\u00e7 \u00ebsht\u00eb, apo realitetin e nd\u00ebrveprimit ton\u00eb me t\u00eb?<br \/>\n. Etika dhe Antropologjia: Kufijt\u00eb e p\u00ebrmir\u00ebsimit njer\u00ebzor (Transhumanizmi) Nga sh\u00ebrimi te &#8220;p\u00ebrmir\u00ebsimi&#8221;. Nanomjek\u00ebsia (si puna me nanogrimcat p\u00ebr trajtimin e kancerit) ka si q\u00ebllim sh\u00ebrimin. Por e nj\u00ebjta teknologji hap der\u00ebn p\u00ebr nd\u00ebrhyrje q\u00eb shkojn\u00eb p\u00ebrtej sh\u00ebrimit: nanobot\u00eb q\u00eb pastrojn\u00eb arteriet, rrisin kapacitetin e trurit apo ngadal\u00ebsojn\u00eb plakjen. Pyetja mbi identitetin. N\u00ebse trupi dhe truri yn\u00eb integrohen vazhdimisht me nanostruktura sintetike p\u00ebr t\u00eb jetuar m\u00eb gjat\u00eb ose p\u00ebr t\u00eb menduar m\u00eb shpejt, ku mbaron njeriu biologjik dhe ku fillon teknologjia? A humbet vlera e p\u00ebrvoj\u00ebs njer\u00ebzore kur vuajtja, kufizimet fizike dhe vdekshm\u00ebria trajtohen thjesht si &#8220;probleme inxhinierike&#8221;?<br \/>\n Filozofia e Rrezikut dhe P\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb Frika nga e panjohura (Grey Goo). Nj\u00eb nga eksperimentet mendore m\u00eb t\u00eb famshme filozofike (nga Eric Drexler) \u00ebsht\u00eb skenari ku nanobot\u00eb vet\u00eb-riprodhues dalin jasht\u00eb kontrollit dhe konsumojn\u00eb t\u00eb gjith\u00eb materien e Tok\u00ebs p\u00ebr t\u00eb krijuar kopje t\u00eb vetes. Edhe pse shkenc\u00ebrisht ky skenar sot konsiderohet pothuajse i pamundur, ai mbetet nj\u00eb metafor\u00eb e fuqishme filozofike p\u00ebr &#8220;hibrisin&#8221; (mendjemadh\u00ebsin\u00eb) teknologjike t\u00eb njeriut. Drejt\u00ebsia teknologjike. Kush do t\u00eb ket\u00eb akses n\u00eb k\u00ebto teknologji? Filozof\u00ebt paralajm\u00ebrojn\u00eb p\u00ebr nj\u00eb &#8220;ndarje t\u00eb re biologjike&#8221; (nano-divide), ku nj\u00eb elit\u00eb e pasur mund t\u00eb blej\u00eb jet\u00ebgjat\u00ebsi dhe aft\u00ebsi t\u00eb shtuara p\u00ebrmes nanoteknologjis\u00eb, duke krijuar pabarazi jo vet\u00ebm ekonomike, por edhe evolucionare.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga 9\u201312 n\u00ebntor 2026, n\u00eb Selanik u mbajt\u00ebn dy aktivitete t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme rajonale, t\u00eb cilat&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3205,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-66706","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-op-ed"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66706","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=66706"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66706\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":66709,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66706\/revisions\/66709"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3205"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=66706"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=66706"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/faktiditor.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=66706"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}