Luan Starova
Kushdo që e ka takuar Luan Starovën në Shkup, Pogradec apo Paris, mahnitej nga qetësia e tij. Ai nuk fliste si një “shkrimtar i madh”, por si një njeri që kërkonte të kuptonte tjetrin.
Ai njihej si njeriu i rrethuar nga librat. Biblioteka e pasur e babait të tij, e cila është epiqendra e shumë romaneve, ishte “vendi” ku të gjithë e njihnin shpirtin e tij – një njeri që besonte se kultura mund të shpëtonte Ballkanin nga urrejtja
Ne e njohim Starovën si shkrimtarin që shkroi në shqip dhe maqedonisht, duke u bërë kështu një ikonë e komunikimit ndëretnik. Ai ishte “ambasadori” i përhershëm i letërsisë shqipe në botë.
Në shkrimet e tij, ai njihet si vëzhguesi i hollë i detajeve të vogla (si rruga e ngjalave në Ohër apo dhia e fundit në mal) që fshehin të vërteta të mëdha historike.
Shkrimtarë dhe intelektualë të shquar, si brenda botës shqiptare ashtu edhe në atë ndërkombëtare, e kanë konsideruar Luan Starovën si një figurë qendrore të letërsisë ballkanike. pas Ismail Kadaresë, ai cilësohet si shkrimtari shqiptar më i njohur dhe më i përkthyer në botë.
Akademiku Ali Aliu dhe kritiku i njohur e ka quajtur Starovën “një nga shkrimtarët më të mëdhenj të kombit” dhe veprën e tij “një monument kulturor shpirtëror që do të jetë i përjetshëm”.
: Kritikë si Henry-Noel Gelinau dhe botues të mëdhenj francezë si
Fayard(i cili botoi veprat Librat e Babait dhe Koha e Dhive) e kanë njohur atë si një mjeshtër të “Sagës Ballkanike”, duke e krahasuar shpesh me zërat më të lartë të letërsisë evropiane.
Vepra e tij është parë nga elita intelektuale si një “urë” komunikimi, ku historia personale e familjes Starova kthehet në një mit universal për mbijetesën dhe azilin.
Miti në krijimtarinë e Luan Starovës nuk është thjesht një legjendë e lashtë, por një mjet artistik për të shpjeguar identitetin, mbijetesën dhe historinë komplekse të Ballkanit. Ai e ndërton këtë mit përmes ciklit të tij të famshëm letrar të quajtur ”
Saga Ballkanike, i cili përfshin rreth 20 romane.
Starova e trajton Ballkanin si një hapësirë ku kufijtë ndryshojnë vazhdimisht, duke krijuar një mit të përjetshëm të “bregut të azilit” dhe lëvizjes së njerëzve si një odisé ballkanike
Përmes personazheve si “Babai” (intelektuali që mbledh libra) dhe “Nëna” (si tek romani Erveheja), ai mitizon historinë familjare duke e kthyer atë në një pasqyrë të historisë së të gjithë popujve të rajonit.
Ai përdor simbole si dhia apo ngjalat (p.sh. tek Koha e Dhive apo Rruga e Ngjalave) për të krijuar mitema që shpjegojnë absurditetin e ideologjive dhe rezistencën e natyrës njerëzore ndaj diktaturave.
Luan Starova konsiderohet një shkrimtar i përmasave botërore, i vlerësuar jo vetëm në hapësirën shqiptare dhe ballkanike, por edhe në qarqet më të larta letrare evropiane.
Ai ka pasur një sukses të jashtëzakonshëm në Francë, ku shtëpitë botuese prestigjioze si Fayard kanë botuar kryeveprat e tij si Librat e Babait dhe Koha e Dhive. Për kontributin e tij kulturor, ai u dekorua me titullin e lartë Oficer i Legjionit të Nderit nga shteti francez në vitin 2017.
Cikli i tij prej rreth 20 romanesh konsiderohet një nga projektet më ambicioze letrare në Evropën Juglindore, duke u krahasuar shpesh me veprat e autorëve të mëdhenj si Ismail Kadare për nga forca narrative dhe trajtimi i miteve ballkanike.
Vepra e tij shihet si një “urë” mes Lindjes dhe Perëndimit, duke e bërë atë një nga zërat më autentikë dhe më të respektuar të letërsisë bashkëkohore që ka dalë nga Ballkani.
