Një trajtesë mbi hulumtimin e veçantë mbi pasivizimin e adresave të shqiptarëve në Serbi

Një trajtesë mbi hulumtimin e veçantë mbi pasivizimin e adresave të shqiptarëve në Serbi
Hulumtimi i publikuar me titull:“Pasivizimi i adresave në Krahinën e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit”, me nëntitullin “Hulumtim mbi efektet administrative, demografike, politike dhe diskriminuese ndaj shqiptarëve etnikë dhe autoktonë në Serbi”.
Pasivizimi i adresave të shqiptarëve në Krahinën e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit është një çështje që prej vitesh është trajtuar në dimensione të ndryshme juridike, politike dhe të të drejtave të njeriut. Megjithatë, në këtë debat është shfaqur një trajtesë e veçantë e studiuesit dhe veprimtarit Refik Hasani, e cila përpiqet ta vendosë pasivizimin në një kornizë më të gjerë: administrative, demografike, politike, juridike dhe diskriminuese.
Hulumtimi i publikuar më 3 shtator 2026, ky formulim gjendet në publikimet e ndryshme të hulumtimit dhe identifikon qartë objektin dhe qasjen e autorit.
Nga një procedurë administrative në një çështje me pasoja kolektive
Një nga veçoritë e trajtesës së Hasanit është se pasivizimin nuk e trajton thjesht si një procedurë të verifikimit të vendbanimit. Në qendër të analizës vendosen pasojat që, sipas autorit, mund të krijohen kur humbja e statusit aktiv të adresës prek dokumentacionin personal, dëshmimin e vendbanimit, të drejtën e votës, marrëdhëniet me administratën, çështjet pronësore dhe trashëgimore dhe pjesëmarrjen në jetën publike.
Hulumtimi e lidh kështu çështjen individuale të adresës me një dimension më të gjerë të pozitës së shqiptarëve si komunitet. Autori argumenton se, kur një praktikë administrative prek në mënyrë disproporcionale një komunitet të caktuar, pasojat mund të shtrihen edhe në përfaqësimin politik dhe institucional të tij.
Paketa specifike e të dhënave që e dallon trajtesën
Një nga elementet më të dallueshme të hulumtimit është grupi i shifrave dhe vlerësimeve të paraqitura nga autori.Në tekst thuhet se, sipas të dhënave të përdorura në hulumtim, çdo i katërti shtetas i Serbisë me përkatësi shqiptare nga Presheva, Medvegja dhe Bujanoci është i pasivizuar. Kjo shprehet në tekst edhe si mbi 25 mijë qytetarë shqiptarë me adresa të pasivizuara.
Më tej, autori paraqet një vlerësim prej 50–70 mijë shqiptarësh etnikë dhe autoktonë në Serbi që mund të jenë prekur nga pasivizimi, duke përfshirë edhe ata jashtë tri komunave.
Në nivel lokal, hulumtimi paraqet shifrën 85 për qind për shqiptarët në Komunën e Medvegjës dhe mbi 80 për qind në Bashkësitë Lokale të Zarbicës dhe Muhocit. Këto shifra janë të paraqitura në tekst si pjesë e argumentimit të autorit mbi përmasën demografike të fenomenit.
Kjo paketë e veçantë statistikore është një prej elementeve që e dallon hulumtimin e Hasanit nga materialet e tjera që trajtojnë pasivizimin.
Duhet bërë një dallim i rëndësishëm: vetë hulumtimi sqaron se numri zyrtar i përgjithshëm nuk dihet, ndërsa shifrat e mësipërme paraqiten mbi bazën e shënimeve, statistikave jo plotësisht të verifikuara dhe të dhënave të shoqatave shqiptare të angazhuara në këtë çështje. Prandaj, ato duhen cituar si vlerësime të paraqitura në hulumtimin e Refik Hasanit, jo automatikisht si statistika zyrtare të verifikuara.
“Shpopullimi administrativ” – koncepti dallues i trajtesës
Një tjetër element i veçantë është përdorimi i termit “shpopullim administrativ”. Me këtë koncept, Hasani përpiqet të përshkruajë një situatë në të cilën qytetarët mund të humbin statusin aktiv administrativ të vendbanimit edhe kur vazhdojnë të kenë lidhje reale me vendbanimin e tyre.
Në këtë interpretim, pasivizimi nuk mbetet vetëm çështje e regjistrit civil. Ai lidhet me ndryshimet demografike, peshën politike të komunitetit dhe praninë institucionale të shqiptarëve. Hulumtimi kërkon që ky fenomen të shqyrtohet në mënyrë të pavarur dhe transparente.
Dimensioni politik i pasivizimit
Hulumtimi e vendos një theks të veçantë edhe mbi pasojat politike.Sipas argumentimit të autorit, pasivizimi në përmasa të mëdha mund të ndikojë në listat zgjedhore, në ushtrimin e të drejtës së votës dhe, për rrjedhojë, në përfaqësimin politik të shqiptarëve.
Në trajtesë përmenden edhe ndikimet e mundshme në përfaqësimin proporcional në polici, gjykata, prokurori dhe institucione të tjera, si dhe në shpërndarjen e burimeve publike, investimeve dhe peshës institucionale të komunitetit shqiptar. Kështu, autori përpiqet të ndërtojë një lidhje midis një veprimi administrativ individual dhe pasojave të mundshme kolektive.
Dimensioni juridik dhe kërkesa për transparencë
Në qendër të hulumtimit qëndron edhe kërkesa për transparencë, siguri juridike dhe mjete efektive juridike.Hasani kërkon që qytetarët e prekur të informohen për arsyen e pasivizimit, të kenë qasje në vendimin administrativ dhe mundësi efektive për ankimim dhe shqyrtim gjyqësor.Në këtë aspekt, trajtesa e lidh çështjen e pasivizimit me parimet e barazisë para ligjit, proporcionalitetit, sigurisë juridike dhe mosdiskriminimit.
Një dimension evropian dhe ndërkombëtar
Një pjesë e rëndësishme e hulumtimit i drejtohet Bashkimit Evropian dhe mekanizmave ndërkombëtarë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të pakicave. Autori kërkon që çështja të mos trajtohet vetëm si një problem i brendshëm administrativ i Serbisë, por të shqyrtohet në kuadër të standardeve evropiane për të drejtat e njeriut, mbrojtjen e pakicave, sundimin e ligjit dhe mosdiskriminimin. Në këtë kuadër, hulumtimi kërkon transparencë mbi numrin e adresave të pasivizuara, kriteret e përdorura, ndikimin mbi shqiptarët, mjetet juridike dhe pasojat mbi përfaqësimin politik e institucional.
Çfarë e bën të veçantë hulumtimin e Refik Hasanit?
Veçantia e këtij hulumtimi duhet formuluar se askush tjetër nuk ka studiuar pasivizimin,mbi efektet administrative, demografike, politike dhe diskriminuese ndaj shqiptarëve etnikë dhe autoktonë në Serbi, pra ajo që del nga kërkimi i kryer është diçka më specifike:
Nuk është identifikuar një hulumtim tjetër i pavarur i publikuar që të paraqesë në të njëjtën paketë këtë kombinim të të dhënave, shifrave dhe konceptualizimit të përdorur nga profesori Hasani.Kjo paketë përfshin:
1. “çdo i katërti” shqiptar nga tri komunat;
2. “mbi 25 mijë” qytetarë shqiptarë;
3. 85 për qind në Komunën e Medvegjës;
4. mbi 80 për qind në Zarbicë dhe Muhoc;
5. 50–70 mijë si vlerësim për shqiptarët në Serbi;
6. konceptin “shpopullim administrativ”;
7. dhe një kornizë të integruar mbi efektet administrative, demografike, politike dhe diskriminuese.
Pikërisht ky kombinim e identifikon dhe e dallon trajtesën e Refik Hasanit në materialet e gjetura deri tani.
Një veprimtari që nuk kufizohet në një publikuar vetëm në një shkrim, por si një çështje që ai e ka ndjekur dhe si çështje që prek drejtpërdrejt marrëdhënien ndërmjet qytetarit shqiptar dhe administratës pasojash: nga dokumentacioni dhe vendbanimi, te vota, përfaqësimi politik, demografia, prona, qëndrueshëm sesa pretendimi absolut se bëhet fjalë për “të vetmin hulumtim, të këtij dimenzioni deri më tani. Kjo trajtesë nuk qëndron e izoluar nga veprimtaria e mëparshme e Hasanit në këtë fushë.
Në vazhdimësi edhe para këtij hulumtimi, kishte publikuar edhe një material tjetër i tij mbi pasivizimin, i cili trajtonte çështjen nga këndvështrimi i të drejtave të njeriut, jurisprudencës dhe një padie të lidhur me pasivizimin e adresës.
Kjo tregon se pasivizimi nuk paraqitet në veprimtarinë e Hasanit si një temë e rastësishme apo e trajtuar vetëm në një shkrim, por si një çështje që ai e ka ndjekur dhe zhvilluar në kohë.
Hulumtimi “Pasivizimi i adresave në Krahinën e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit”, përfaqëson një trajtesë të veçantë të profesorit Refik Hasanit mbi një çështje që prek drejtpërdrejt marrëdhënien ndërmjet qytetarit shqiptar dhe administratës shtetërore serbe.
Veçantia e tij qëndron në përpjekjen për ta lidhur pasivizimin me një spektër të gjerë pasojash: nga dokumentacioni dhe vendbanimi, te vota, përfaqësimi politik, demografia, prona, trashëgimia, shërbimet publike dhe të drejtat kolektive.
Mbi të gjitha, hulumtimi sjell një paketë të veçantë të dhënash dhe konceptesh që, në kërkimin bibliografik dhe mediatik të kryer deri tani, nuk është identifikuar e publikuar në të njëjtin kombinim nga një hulumtim tjetër i pavarur.
Prandaj, ky hulumtim mund të përshkruhet me formulimin:Një trajtesë e veçantë dhe e identifikueshme mbi pasivizimin e adresave të shqiptarëve në Serbi, e cila e trajton fenomenin në ndërthurjen e dimensioneve administrative, demografike, politike, juridike dhe diskriminuese dhe sjell një paketë specifike të të dhënave dhe konceptit të “shpopullimit administrativ”. Më 6 tetor 2026, Editoriale