Nga Kongresi i Manastirit i vitit 1908 deri te sfidat kushtetuese, juridike dhe evropiane të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut dhe hapësirën shqiptare
Nga:Isuf B.Bajrami
Hyrje
Manastiri, momenti kur një komb i dha vetes zërin e përbashkët
Më 14–22 nëntor 1908, në Manastir, u zhvillua një nga ngjarjet më përcaktuese në historinë politike dhe kulturore të shqiptarëve. Përfaqësues të ardhur nga vise të ndryshme shqiptare dhe nga kolonitë shqiptare jashtë atdheut u mblodhën për të zgjidhur një çështje që në dukje ishte gjuhësore, por që në thelb kishte karakter kombëtar, kulturor dhe politik: njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe.[1]
Kongresi i Manastirit nuk ishte thjesht një mbledhje për të zgjedhur shkronjat. Ishte një akt i vetëdijes kombëtare, një vendim për të kapërcyer ndarjet krahinore, ndikimet e huaja dhe pengesat që kishin vështirësuar zhvillimin e arsimit dhe të kulturës shqiptare.
Njësimi i alfabetit latin krijoi një themel të përbashkët për shkollën shqipe, botimet, shtypin, komunikimin kulturor dhe zhvillimin e mëtejshëm të identitetit kombëtar. Nëpërmjet këtij vendimi, shqiptarët dëshmuan se bashkimi kulturor mund të ndërtohej përmes dijes, arsimit dhe gjuhës, edhe në rrethana kur mungonin institucionet e tyre shtetërore.
Rëndësia historike e Manastirit merr një dimension të veçantë kur vendoset përballë realitetit të sotëm. Qyteti ku shqiptarët arritën të ndërtonin një nga marrëveshjet më të rëndësishme të unitetit kulturor kombëtar ndodhet sot në territorin e Maqedonisë së Veriut, shtet në të cilin përdorimi i gjuhës shqipe vazhdon të jetë objekt debatesh politike, juridike dhe institucionale.
Kjo përballje ndërmjet trashëgimisë historike dhe realitetit bashkëkohor ngre një pyetje thelbësore: si është e mundur që gjuha që u bë simbol i bashkimit kombëtar para më shumë se një shekulli, ende të përballet me pengesa në ushtrimin e të drejtave të saj në institucionet publike të një shteti ku shqiptarët përbëjnë një pjesë të rëndësishme të popullsisë?
Kjo nuk është vetëm çështje e një komuniteti gjuhësor. Është çështje e cilësisë së demokracisë, e barazisë kushtetuese dhe e besueshmërisë së shtetit të së drejtës.
1. Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut – bashkësi autoktone dhe subjekt i rendit kushtetues
Pozita e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut nuk mund të trajtohet vetëm përmes kategorisë administrative të pakicës numerike. Shqiptarët janë bashkësi historike autoktone, me prani të vazhdueshme në këto troje, me institucione arsimore e kulturore, me organizim politik dhe me kontribut të drejtpërdrejtë në zhvillimet që kanë përcaktuar rendin kushtetues të shtetit.
Amendamenti IV i Kushtetutës, në formën e tij aktuale, i përfshin qytetarët që janë pjesë e popullit shqiptar, krahas pjesëtarëve të popullit maqedonas, turk, vllah, serb, rom, boshnjak dhe të tjerëve, në preambulën kushtetuese.[2]
Ky formulim ka rëndësi të veçantë juridike dhe politike. Ai dëshmon se shqiptarët nuk janë thjesht një kategori e përfshirë në statistikat demografike, por një bashkësi e njohur shprehimisht në identitetin kushtetues të shtetit.
Amendamenti XXXVI, për më tepër, e përmend shprehimisht edhe diasporën e një pjese të popullit shqiptar, krahas bashkësive të tjera të përmendura në të njëjtën dispozitë.
Megjithatë, njohja kushtetuese duhet të përkthehet në barazi reale institucionale. Nuk mjafton që një bashkësi të përmendet në preambulë, nëse në praktikë vazhdon të përballet me pengesa në përdorimin e gjuhës, përfaqësimin institucional, qasjen në shërbime publike dhe pjesëmarrjen e barabartë në vendimmarrje.
Marrëveshja Kornizë e Ohrit e 13 gushtit 2001 shënoi një pikë kthese në marrëdhëniet ndëretnike dhe në riorganizimin kushtetues të shtetit. Ajo përcaktoi karakterin shumëetnik të shoqërisë dhe nevojën që ky karakter të pasqyrohet në jetën publike.[3]
Prandaj, zbatimi i Marrëveshjes së Ohrit nuk mund të reduktohet në një trashëgimi politike të së kaluarës. Ai është pjesë e përgjegjësisë së vazhdueshme kushtetuese dhe institucionale të shtetit.
2. Përdorimi zyrtar i gjuhës shqipe – tri nivele juridike që nuk mund të shkëputen nga njëri-tjetri
Çështja e përdorimit të gjuhës shqipe duhet të analizohet në tri dimensione të ndërlidhura: në bazë të Kushtetutës, në bazë të ligjit vendor dhe në raport me të drejtën ndërkombëtare e standardet evropiane.
Këto nivele nuk janë alternativa. Ato duhet të funksionojnë në mënyrë të harmonizuar, duke garantuar që të drejtat gjuhësore të mos mbeten vetëm deklarime formale.
2.1. Kushtetuta: garancia themelore e përdorimit zyrtar
Amendamenti V, i cili zëvendëson nenin 7 të Kushtetutës, përcakton se, krahas maqedonishtes, gjuhë zyrtare është edhe çdo gjuhë tjetër që flitet nga së paku 20 për qind e popullsisë.
Dispozita përcakton gjithashtu:
Lëshimin e dokumenteve personale zyrtare edhe në gjuhën tjetër zyrtare, sipas kushteve kushtetuese dhe ligjore.
Të drejtën e personave për t’iu drejtuar zyrave qendrore të pushtetit në gjuhën zyrtare dhe për të marrë përgjigje në atë gjuhë.
Mundësinë e përdorimit të gjuhës tjetër zyrtare në organet e shtetit, në përputhje me ligjin.
Përdorimin zyrtar të gjuhës në njësitë e vetëqeverisjes lokale sipas kritereve kushtetuese.[4]
Këtu qëndron një çështje thelbësore: Kushtetuta përcakton garancinë, ndërsa ligji duhet të rregullojë mënyrën e ushtrimit të saj. Ligji nuk mund të interpretohet në mënyrë që ta zbrazë nga përmbajtja të drejtën e garantuar kushtetuese.
2.2. Ligji për Përdorimin e Gjuhëve: ndërmjet njohjes dhe zbatimit
Ligji për Përdorimin e Gjuhëve, i publikuar në Gazetën Zyrtare nr. 7/2019, paraqet bazën ligjore për përdorimin institucional të shqipes.
Ai e përcakton shqipen si gjuhë zyrtare krahas maqedonishtes në fushat e parashikuara nga ligji dhe rregullon përdorimin e saj në organet shtetërore, administratë, institucione publike, procedura administrative dhe gjyqësore, si dhe në komunikimin institucional.[5]
Megjithatë, ekziston një çështje juridike që kërkon vëmendje të veçantë.
Amendamenti V i Kushtetutës përdor formulimin „20 për qind e popullsisë”, ndërsa neni 1 i Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve e lidh pragun me „20 për qind të qytetarëve”.
Ky dallim terminologjik dhe juridik duhet të analizohet me kujdes, sepse termi „popullsi” nuk është domosdoshmërisht identik me termin „qytetarë”. Çështja nuk mund të zgjidhet përmes interpretimit politik, por kërkon harmonizim kushtetues, interpretim sistematik dhe siguri juridike.
Një tjetër dallim lidhet me formulimin e Amendamentit V, i cili në disa dispozita përdor termin „çdo person”, ndërsa ligji në disa dispozita u referohet qytetarëve.
Kjo mospërputhje meriton shqyrtim juridik, veçanërisht kur bëhet fjalë për të drejtën e personave që jetojnë në territorin e shtetit për të komunikuar me institucionet publike.
Nuk mund të pretendohet se çdo dallim terminologjik përbën automatikisht antikushtetutshmëri. Por është e domosdoshme që asnjë formulim ligjor të mos përdoret për të ngushtuar një garanci kushtetuese.
Kushtetuta është burimi themelor i së drejtës; ligji është instrumenti i zbatimit të saj, jo mekanizëm për kufizimin e saj përtej asaj që lejon vetë rendi kushtetues.
2.3. E drejta ndërkombëtare – standardet që shteti duhet t’i respektojë
Mbrojtja e gjuhës shqipe nuk mbështetet vetëm në legjislacionin vendor. Ajo duhet të vlerësohet edhe në raport me instrumentet ndërkombëtare për të drejtat e njeriut.
Ndër dokumentet më të rëndësishme janë:
Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike, veçanërisht neni 27.
Konventa Kornizë e Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, veçanërisht nenet 10, 11 dhe 12.
Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Protokolli nr. 12, për mbrojtjen nga diskriminimi.
Konventa për të Drejtat e Fëmijës, veçanërisht neni 30.[6]
Neni 10 i Konventës Kornizë njeh të drejtën e pjesëtarëve të pakicave kombëtare për ta përdorur lirshëm gjuhën e tyre, privatisht dhe publikisht, me gojë dhe me shkrim. Ai parasheh gjithashtu kushte për përdorimin e gjuhës në komunikimin me autoritetet administrative në zona ku pakicat banojnë tradicionalisht ose në numër të konsiderueshëm.
Neni 11 trajton përdorimin e emrave dhe mbiemrave në gjuhën e pakicës dhe shenjat e informacionet publike në atë gjuhë, ndërsa neni 12 trajton arsimin dhe kërkimin shkencor për mbrojtjen e identitetit gjuhësor e kulturor.
Një rëndësi të veçantë ka edhe Opinioni i Përbashkët CDL-AD(2025)013 i Komisionit të Venecias dhe Drejtorisë së Përgjithshme për Demokraci dhe Dinjitet Njerëzor, i miratuar më 14–15 mars 2025, me kërkesë të Gjykatës Kushtetuese të Maqedonisë së Veriut.
Ky dokument analizon standardet ndërkombëtare dhe evropiane për përdorimin e gjuhëve të pakicave në jetën publike dhe në procedurat gjyqësore. Në veçanti, ai thekson se garancitë minimale të procesit të rregullt dhe të mbrojtjes gjuhësore në procedurat penale duhet të zbatohen plotësisht, ndërsa shteti mund të garantojë të drejta edhe më të gjera, nëse siguron kushtet institucionale dhe financiare për këtë.[7]
Ky është një parim me rëndësi të veçantë: standardet ndërkombëtare përcaktojnë një nivel minimal mbrojtjeje, jo një kufi maksimal të të drejtave.
Prandaj, kërkesa për përdorimin e plotë të shqipes nuk mund të trajtohet si kërkesë për privilegj. Ajo është kërkesë për zbatimin e rendit kushtetues dhe për respektimin e detyrimeve ndërkombëtare.
3. Kur e drejta zyrtare mbetet peng i praktikës institucionale
Njohja juridike e gjuhës nuk e përmbush vetvetiu të drejtën për përdorimin e saj. Një gjuhë është realisht zyrtare kur qytetari mund ta përdorë atë në marrëdhëniet me institucionet dhe kur këto institucione kanë kapacitetin, personelin dhe përgjegjësinë për t’iu përgjigjur.
Në këtë pikë, Maqedonia e Veriut përballet me një sfidë të rëndësishme: hendekun ndërmjet garancive kushtetuese dhe zbatimit praktik.
Problemet e përkthimit të dokumenteve, mungesa e personelit të kualifikuar dygjuhësh, zbatimi jo i njëtrajtshëm i ligjit, vonesat institucionale dhe vështirësitë në procedurat gjyqësore e administrative e bëjnë të domosdoshëm një vlerësim të vazhdueshëm të funksionimit të sistemit.
Një zhvillim domethënës është debati për dhënien e provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe.
Raporti i Komisionit Evropian për Maqedoninë e Veriut për vitin 2026 e përmend shprehimisht peticionin dhe protestat e një grupi studentësh të drejtësisë që kërkuan mundësinë e dhënies së këtij provimi në gjuhën shqipe. Raporti e lidh këtë debat me diskutimin më të gjerë mbi zbatimin praktik të të drejtave gjuhësore dhe përfaqësimin e drejtë në institucionet shtetërore.[8]
Kjo çështje kërkon trajtim juridik të argumentuar, duke marrë parasysh legjislacionin përkatës, natyrën e provimit, kërkesat profesionale dhe garancitë e barazisë gjuhësore.
Nuk mund të kërkohet nga një qytetar që të pranojë gjuhën e tij si zyrtare në teori, ndërsa në praktikë të përballet me kufizime të pajustifikuara në ushtrimin e të drejtave të tij profesionale dhe institucionale.
Përfaqësimi i drejtë, përdorimi i gjuhës dhe qasja e barabartë në institucionet publike nuk janë çështje të ndara. Ato janë pjesë të së njëjtës arkitekturë demokratike.
4. Regjistrimi i popullsisë – demografia, shtetësia dhe nevoja për besueshmëri statistikore
Çështja demografike ka rëndësi të drejtpërdrejtë për pozitën kushtetuese dhe përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe, veçanërisht për shkak të pragut prej 20 për qind.
Regjistrimi i popullsisë i vitit 2021 raportoi 1.836.713 banorë rezidentë në Maqedoninë e Veriut. Prej tyre, 446.245 u deklaruan shqiptarë, ose 24,30 për qind e popullsisë rezidente.
Në kategorinë e popullsisë së përgjithshme të regjistruar, ku përfshihen edhe 260.606 persona jorezidentë, numri i shqiptarëve ishte 619.187, përkatësisht 29,52 për qind.[9]
Këto dy shifra nuk janë të njëjta dhe nuk duhet të përdoren në mënyrë të përzier. Për analizën kushtetuese është e domosdoshme të sqarohet se cila kategori demografike është juridikisht relevante për interpretimin e pragut prej 20 për qind.
Megjithatë, shqetësimet lidhur me regjistrimin nuk mund të anashkalohen.
Një çështje veçanërisht serioze është pashtetësia dhe gjendja juridike e personave që jetojnë prej dekadash në territorin e shtetit, por nuk kanë arritur të sigurojnë dokumentacion të plotë të identitetit dhe shtetësisë.
Të dhënat zyrtare të regjistrimit të vitit 2021 evidentuan 584 persona pa shtetësi, ndërsa regjistrimi i vitit 2002 kishte evidentuar 17.652 persona pa shtetësi. Ky ndryshim i madh kërkon shpjegim metodologjik dhe institucional.
Një raport i vitit 2025 i Këshillit të Evropës, i përgatitur në kuadër të çështjeve të pashtetësisë, vë në pikëpyetje plotësinë e shifrës prej 584 personash. Raporti evidenton mospërputhje ndërmjet të dhënave të regjistrimit, personave të evidentuar gjatë fushatës për regjistrimin e personave pa dokumente në vitet 2018–2019 dhe kategorive të tjera administrative të përdorura nga institucionet.[10]
Kjo nuk dëshmon automatikisht se i gjithë regjistrimi i vitit 2021 është i pavlefshëm. Por dëshmon se ekziston një problem serioz që kërkon transparencë, verifikim dhe përgjegjësi institucionale.
Veçanërisht shqetësues është rasti i personave që kanë lindur, janë rritur dhe kanë jetuar për dekada në Maqedoninë e Veriut, por ende përballen me pengesa për regjistrimin civil, dokumentet personale apo përcaktimin e statusit të shtetësisë.
Për një person që ka kaluar 59 vjet të jetës në vendin ku ka lindur, mungesa e dokumentacionit të rregulluar nuk duhet të shndërrohet në një gjendje të përhershme përjashtimi juridik dhe shoqëror. Çdo rast duhet të shqyrtohet individualisht, por shteti ka detyrimin të krijojë mekanizma efektivë për regjistrimin civil, përcaktimin e shtetësisë dhe mbrojtjen nga pashtetësia.
Për këtë arsye, kërkohet:
Auditimi i pavarur i metodologjisë së regjistrimit të vitit 2021.
Verifikimi i kategorive të personave të paregjistruar ose të regjistruar në kategori të tjera administrative.
Identifikimi i personave pa shtetësi dhe atyre në rrezik të pashtetësisë.
Përmirësimi i regjistrave civilë dhe harmonizimi i të dhënave institucionale.
Mbikëqyrja dhe asistenca teknike ndërkombëtare, përfshirë mekanizmat e Kombeve të Bashkuara dhe Këshillit të Evropës.
Një proces i tillë duhet të zhvillohet me transparencë, me mbrojtjen e të dhënave personale dhe me mundësi ankese për qytetarët.
Demografia nuk duhet të përdoret si instrument politik. Ajo duhet të jetë pasqyrim sa më i saktë i realitetit njerëzor dhe juridik të vendit.
5. Maqedonia e Veriut dhe përgjegjësia për barazinë reale
Një shtet demokratik nuk mund të kërkojë besnikëri kushtetuese nga qytetarët, nëse vetë institucionet nuk e zbatojnë në mënyrë të barabartë Kushtetutën.
Shqiptarët nuk kërkojnë përjashtim nga rendi juridik i shtetit. Kërkojnë që rendi juridik të zbatohet pa diskriminim dhe pa standarde të dyfishta.
Kritika ndaj institucioneve të Maqedonisë së Veriut buron pikërisht nga dallimi ndërmjet njohjes formale të të drejtave dhe ushtrimit të tyre në jetën e përditshme.
Nuk është e pranueshme që përdorimi i gjuhës shqipe të varet nga vullneti i një zyrtari, nga ndërrimi i qeverive apo nga kalkulimet e koalicioneve politike.
Të drejtat gjuhësore janë të drejta juridike, jo koncesione politike.
Përgjegjësia e institucioneve është të sigurojnë:
Zbatimin e plotë të Amendamentit V dhe të Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve.
Përkthimin dhe publikimin e dokumenteve zyrtare në shqip.
Funksionimin e shërbimeve administrative në gjuhën shqipe.
Përdorimin e shqipes në procedurat gjyqësore sipas garancive kushtetuese dhe ligjore.
Përfaqësimin e drejtë dhe adekuat në administratën publike.
Mundësi të barabarta për avancim profesional dhe qasje në institucionet shtetërore.
Një demokraci shumëetnike nuk mund të ndërtohet mbi praninë numerike të komuniteteve në institucione, por mbi pjesëmarrjen e tyre reale në vendimmarrje.
Barazia kushtetuese nuk matet me atë që shkruhet në dokumente, por me atë që qytetari mund të ushtrojë në jetën e tij të përditshme.
6. Shqipja në Evropë – shumëgjuhësia si vlerë dhe përgjegjësia e Bashkimit Evropian
Çështja e gjuhës shqipe nuk përfundon në kufijtë e Maqedonisë së Veriut. Ajo ka edhe një dimension më të gjerë evropian, i cili lidhet me pozitën e shqipes në politikat e shumëgjuhësisë, diversitetit kulturor dhe mbrojtjes së identitetit gjuhësor.
Bashkimi Evropian e ka ndërtuar një pjesë të rëndësishme të identitetit të tij mbi respektimin e diversitetit kulturor dhe gjuhësor. Neni 21 i Kartës së të Drejtave Themelore ndalon diskriminimin, përfshirë atë për shkak të gjuhës, ndërsa neni 22 përcakton se Bashkimi respekton diversitetin kulturor, fetar dhe gjuhësor.[11]
Megjithatë, në mesin e 24 gjuhëve zyrtare të Bashkimit Evropian nuk figuron gjuha shqipe.
Ky realitet duhet të trajtohet në kontekstin e rregullave institucionale të BE-së. Regjimi i gjuhëve zyrtare përcaktohet nga Rregullorja nr. 1/1958, e ndryshuar, dhe nga vendimet përkatëse të Këshillit. Gjuhët zyrtare të Bashkimit lidhen me procedurat e anëtarësimit dhe përcaktimin e gjuhës nga shtetet anëtare.[12]
Prandaj, mungesa e shqipes në këtë listë nuk përbën vetvetiu diskriminim juridik. Megjithatë, ajo hap një debat legjitim për përfaqësimin, promovimin dhe mbështetjen institucionale të një gjuhe me rëndësi të veçantë historike, kulturore dhe shoqërore në Evropë.
Nuk mund të pretendohet se çdo gjuhë e folur në Evropë duhet të ketë automatikisht statusin e gjuhës zyrtare të BE-së. Por, nga ana tjetër, shumëgjuhësia nuk duhet të mbetet vetëm një formulë institucionale, e cila vlerëson diversitetin në parim, ndërsa gjuhët jashtë regjimit zyrtar mbeten me mundësi të kufizuara promovimi.
Përgjegjësia e institucioneve evropiane është të krijojnë hapësirë më të gjerë për gjuhët që përbëjnë trashëgiminë kulturore të kontinentit.
Në këtë drejtim, shqipja meriton një politikë më të strukturuar evropiane, e cila të përfshijë përkthimin e dokumenteve, mbështetjen e studimeve albanologjike, zhvillimin e teknologjive gjuhësore dhe përfaqësimin më të madh në programet kulturore e arsimore.
Kritika ndaj Bashkimit Evropian duhet të jetë e drejtpërdrejtë: nuk mjafton që institucionet evropiane të kërkojnë nga shtetet kandidate respektimin e të drejtave të njeriut dhe të diversitetit, nëse nuk ndërtojnë një politikë sa më gjithëpërfshirëse për promovimin e gjuhëve dhe identiteteve kulturore të Evropës.
BE-ja duhet të jetë më e vëmendshme ndaj çështjeve gjuhësore të shqiptarëve, veçanërisht në shtetet ku shqiptarët janë bashkësi autoktone dhe ku përdorimi i gjuhës së tyre ka bazë kushtetuese.
7. Nga deklaratat diplomatike te një agjendë konkrete evropiane për gjuhën shqipe
Më 21 nëntor 2026, ministri për Evropën dhe Punët e Jashtme i Shqipërisë, Ferit Hoxha, në Forumin Rinor Mbarëkombëtar për Gjuhën Shqipe, në kuadër të projektit „Foli Shqip”, deklaroi se me anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian synimi është që gjuha shqipe të dëgjohet në Bruksel, përkrah gjuhëve të tjera zyrtare të Evropës.[13]
Kjo deklaratë e vendos çështjen e shqipes në një kontekst të rëndësishëm diplomatik.
Megjithatë, afirmimi i shqipes në institucionet evropiane nuk duhet të kufizohet vetëm në perspektivën e anëtarësimit të Shqipërisë në BE. Ai duhet të trajtohet si çështje me interes të përbashkët për shqiptarët, pavarësisht shtetit ku jetojnë.
Për këtë arsye, nevojitet një agjendë e koordinuar diplomatike, e cila të përfshijë:
Përkthimin e dokumenteve evropiane në gjuhën shqipe, veçanërisht të dokumenteve që lidhen me të drejtat e njeriut, procesin e integrimit, politikat publike dhe programet evropiane.
Përfshirjen e shqipes në programet kulturore dhe arsimore të BE-së, përmes projekteve që promovojnë shumëgjuhësinë, shkëmbimin kulturor dhe trashëgiminë evropiane.
Mbështetjen e albanologjisë dhe kërkimeve shkencore, përmes financimit të katedrave universitare, botimeve akademike, projekteve kërkimore dhe bashkëpunimit ndërkombëtar.
Zhvillimin e shqipes në hapësirën digjitale, përmes korpuseve gjuhësore, inteligjencës artificiale, përkthimit automatik, arkivave elektronike dhe teknologjive të komunikimit.
Shqyrtimin e mundësive për avancimin e statusit institucional të shqipes, duke analizuar mekanizmat juridikë dhe politikë që mund të mundësojnë një përfaqësim më të gjerë të saj në institucionet evropiane.
Këto kërkesa duhet të shndërrohen në një platformë konkrete institucionale, jo të mbeten deklarata përkujtimore.
8. Gjuha shqipe përballë kufijve – diaspora dhe e drejta për ruajtjen e identitetit
Gjuha shqipe është një trashëgimi e përbashkët historike, kulturore dhe identitare, e cila tejkalon kufijtë shtetërorë dhe gjeografikë.
Ajo nuk përfaqëson vetëm gjuhën e qytetarëve të Shqipërisë dhe Kosovës, por edhe të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, Luginën e Preshevës, Çamëri dhe diasporën shqiptare në të gjitha kontinentet.
Shtrirja e saj përtej kufijve shtetërorë është rezultat i një historie të ndërlikuar, të shënuar nga ndryshimet politike, shpërnguljet, ndarjet territoriale dhe migrimet e vazhdueshme.
Në këtë kontekst, Çamëria përfaqëson një dimension të rëndësishëm të kujtesës historike dhe trashëgimisë kulturore shqiptare. Historia e popullsisë shqiptare të kësaj treve, shpërnguljet, pasojat e konflikteve dhe ruajtja e identitetit të saj gjuhësor e kulturor kërkojnë trajtim serioz, dokumentim shkencor dhe vëmendje institucionale.
Çështjet që lidhen me të drejtat pronësore, pasojat e shpërnguljeve dhe të drejtat e trashëgimtarëve duhet të shqyrtohen përmes dokumentacionit historik, instrumenteve juridike dhe mekanizmave përkatës ndërkombëtarë.
Në këtë drejtim, Greqia duhet të jetë e hapur ndaj një trajtimi më transparent të trashëgimisë historike shqiptare dhe të çështjeve që lidhen me identitetin gjuhësor e kulturor të popullsisë shqiptare me prejardhje nga Çamëria.
Një çështje me rëndësi është edhe fakti se Greqia nuk është palë në Konventën Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare dhe as në Kartën Evropiane për Gjuhët Rajonale ose të Pakicave. Kjo kufizon zbatimin ndaj saj të mekanizmave të posaçëm të monitorimit që burojnë nga këto dy instrumente, pa e përjashtuar atë nga detyrimet e tjera ndërkombëtare për të drejtat e njeriut.[14]
Kjo çështje meriton vëmendje të vazhdueshme diplomatike dhe shkencore, pa paragjykuar përfundimet juridike që duhet të mbështeten në prova dhe në të drejtën e zbatueshme.
Një përgjegjësi tjetër e rëndësishme lidhet me shqiptarët që jetojnë në shtetet e Bashkimit Evropian dhe në vende të tjera të botës.
Në Itali, Greqi, Gjermani, Zvicër, Austri, Francë, Belgjikë, Suedi dhe në shtete të tjera, komunitetet shqiptare përballen me sfidën e ruajtjes së gjuhës amtare, veçanërisht te brezat e dytë dhe të tretë.
Integrimi në shoqëritë pritëse nuk duhet të nënkuptojë humbjen e identitetit gjuhësor. Përkundrazi, shumëgjuhësia duhet të shihet si pasuri kulturore dhe si mundësi për zhvillimin e individit.
Për këtë arsye, institucionet e Shqipërisë dhe Kosovës, në bashkëpunim me përfaqësuesit shqiptarë në rajon dhe organizatat e diasporës, duhet të ndërtojnë politika afatgjata që përfshijnë:
Mbështetjen e shkollave shqipe dhe mësimit plotësues në diasporë.
Trajnimin dhe përgatitjen profesionale të mësimdhënësve.
Hartimin e teksteve bashkëkohore për mësimin e gjuhës shqipe.
Digjitalizimin e arkivave dhe dokumenteve historike shqiptare.
Mbështetjen e studimeve albanologjike në universitetet evropiane.
Dokumentimin e trashëgimisë kulturore çame dhe të komuniteteve të tjera shqiptare.
Krijimin e programeve për ruajtjen e identitetit gjuhësor te brezat e rinj.
Një politikë e tillë duhet të respektojë legjislacionin e shteteve pritëse dhe të mbështetet në bashkëpunimin me institucionet e tyre.
9. Strategjia Evropiane për Promovimin dhe Zhvillimin e Gjuhës Shqipe
Të gjitha këto çështje kërkojnë një përgjigje institucionale të organizuar. Për këtë arsye, është koha që promovimi dhe zhvillimi i gjuhës shqipe të trajtohet përmes një strategjie të përbashkët ndërkombëtare.
Propozohet hartimi i një Strategjie Evropiane për Promovimin dhe Zhvillimin e Gjuhës Shqipe, në bashkëpunim ndërmjet Shqipërisë, Kosovës, institucioneve shqiptare në Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi dhe Serbi, si dhe organizatave të diasporës.
Strategjia duhet të ketë pesë objektiva themelore:
Së pari: afirmimin evropian të gjuhës shqipe. Promovimi i saj si pjesë e trashëgimisë gjuhësore dhe kulturore të Evropës, me zgjerimin e pranisë së saj në institucionet, programet dhe platformat evropiane.
Së dyti: zhvillimin arsimor dhe shkencor. Mbështetjen e shkollave shqipe, universiteteve, albanologjisë dhe kërkimeve shkencore.
Së treti: mbrojtjen e gjuhës në hapësirën digjitale. Krijimin e infrastrukturës teknologjike për zhvillimin e shqipes në inteligjencën artificiale dhe komunikimin modern.
Së katërti: mbrojtjen e identitetit në diasporë. Krijimin e mekanizmave afatgjatë për mësimin e gjuhës, ruajtjen e kulturës dhe forcimin e lidhjeve ndërmjet brezave.
Së pesti: koordinimin diplomatik dhe institucional. Krijimin e një platforme të përbashkët që do të artikulonte interesat gjuhësore dhe kulturore të shqiptarëve në raport me institucionet evropiane dhe ndërkombëtare.
Kjo strategji duhet të ketë objektiva të matshme, financim të qëndrueshëm, përgjegjësi institucionale të përcaktuara dhe mekanizma periodikë të monitorimit.
Ajo nuk duhet të jetë një instrument i përkatësisë politike, por një projekt afatgjatë i interesit kombëtar dhe kulturor.
10. Përgjegjësia e shteteve dhe e institucioneve ndërkombëtare
Çështja e të drejtave gjuhësore të shqiptarëve nuk mund të kufizohet vetëm në përgjegjësinë e Maqedonisë së Veriut.
Në hapësirat ku shqiptarët jetojnë si bashkësi autoktone, shtetet përkatëse duhet të garantojnë respektimin e identitetit gjuhësor dhe kulturor, në përputhje me Kushtetutat e tyre dhe detyrimet ndërkombëtare.
Në Maqedoninë e Veriut, kjo nënkupton zbatimin e plotë të garancive kushtetuese dhe ligjore për gjuhën shqipe.
Në Mal të Zi, kërkohet vazhdimësia dhe forcimi i mekanizmave për mbrojtjen e të drejtave gjuhësore dhe përfaqësimit të shqiptarëve.
Në Serbi, veçanërisht në Luginën e Preshevës, nevojitet trajtim serioz i përdorimit zyrtar të shqipes, arsimit, përfaqësimit institucional dhe çështjeve të diskriminimit.
Në Greqi, çështjet historike dhe kulturore që lidhen me shqiptarët çamë kërkojnë trajtim transparent dhe dialog të mbështetur në dokumente e të drejtën ndërkombëtare.
Ndërkaq, institucionet e Bashkimit Evropian dhe të Këshillit të Evropës duhet të tregojnë qëndrueshmëri në vlerësimin e të drejtave të komuniteteve shqiptare, pa standarde të dyfishta dhe pa e reduktuar mbrojtjen e tyre në një çështje të marrëdhënieve të zakonshme politike ndërmjet shteteve.
Kritika ndaj institucioneve ndërkombëtare nuk nënkupton mohim të rëndësisë së tyre. Përkundrazi, ajo buron nga kërkesa që standardet që ato promovojnë të zbatohen në mënyrë të njëtrajtshme.
Evropa nuk mund të kërkojë nga shtetet kandidate respektimin e vlerave demokratike, ndërsa çështjet e të drejtave të komuniteteve autoktone t’i trajtojë vetëm si elemente dytësore të dialogut politik.
Përfundim
– Nga alfabeti i Manastirit te përgjegjësia evropiane e së sotmes
Kongresi i Manastirit i vitit 1908 ishte dëshmi se një komb mund të ndërtojë unitet edhe në rrethanat më të vështira historike, nëse ka vetëdije, vizion dhe përgjegjësi ndaj gjuhës së tij.
Delegatët e Manastirit nuk kishin përballë vetëm një problem alfabeti. Ata kishin përballë sfidën e ruajtjes së identitetit, të zhvillimit të arsimit dhe të krijimit të një hapësire të përbashkët kulturore për shqiptarët.
Sot, më shumë se një shekull më vonë, sfida ka ndryshuar formë, por nuk e ka humbur rëndësinë.
Në Maqedoninë e Veriut, kërkohet që njohja kushtetuese e shqiptarëve dhe e gjuhës shqipe të shndërrohet në barazi të plotë institucionale. Në shtetet e tjera ku jetojnë shqiptarët autoktonë, kërkohet respektimi i të drejtave gjuhësore, arsimore dhe kulturore. Në Greqi, historia dhe trashëgimia shqiptare, përfshirë atë çame, kërkojnë dokumentim, transparencë dhe trajtim serioz. Në diasporë, ruajtja e gjuhës amtare kërkon mbështetje të vazhdueshme arsimore dhe institucionale.
Ndërsa Bashkimi Evropian duhet të dëshmojë se shumëgjuhësia dhe diversiteti kulturor nuk janë vetëm parime të shkruara në dokumentet e tij, por vlera që marrin kuptim përmes politikave konkrete.
Shqiptarët nuk kërkojnë privilegje mbi të tjerët. Kërkojnë barazi, respekt dhe zbatim të të drejtave që burojnë nga historia, Kushtetuta dhe e drejta ndërkombëtare.
Nuk kërkojnë që gjuha e tyre të përdoret si argument kundër gjuhëve të tjera, por që shqipja të ketë vendin që i takon në institucionet ku jetojnë dhe në hapësirën evropiane ku ajo është pjesë e trashëgimisë gjuhësore.
Manastiri ishte dëshmi e aftësisë së shqiptarëve për të marrë vendime me rëndësi historike për të ardhmen e tyre. Përgjegjësia e brezit të sotëm është që këtë trashëgimi ta mbrojë përmes dijes, institucioneve, diplomacisë dhe argumentit juridik.
Sepse gjuha nuk është vetëm kujtesë e së kaluarës. Ajo është e drejtë në të tashmen dhe garanci e vazhdimësisë në të ardhmen.
Alfabeti që bashkoi shqiptarët në Manastir nuk ishte vetëm një marrëveshje për shkronjat. Ishte një zotim për të ardhmen e një kombi. Sot, ky zotim kërkon barazi, dinjitet dhe respekt institucional, kudo ku flitet shqip.
Fusnotat dhe burimet:
1. Skendi, Stavro. The Albanian National Awakening 1878–1912. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1967. Studim historik mbi Rilindjen Kombëtare Shqiptare, zhvillimin e vetëdijes kombëtare dhe procesin e njësimit kulturor e gjuhësor.
2. Kuvendi i Republikës së Maqedonisë së Veriut. Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë së Veriut, me amendamentet kushtetuese, veçanërisht Preambula, Amendamenti IV dhe Amendamenti V. Shkup.
Burimi: Kuvendi i Maqedonisë së Veriut
3. Marrëveshja Kornizë e Ohrit, 13 gusht 2001. Dispozitat që rregullojnë përdorimin e gjuhëve, përfaqësimin e drejtë dhe pjesëmarrjen e komuniteteve në institucionet publike.
Burimi: OSBE – Marrëveshja Kornizë e Ohrit
4. Republika e Maqedonisë. Ligji për Përdorimin e Gjuhëve, Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë, nr. 7/2019, datë 14 janar 2019. Dispozitat për përdorimin e gjuhëve në institucionet shtetërore, administratën publike dhe komunikimin zyrtar.
5. European Commission for Democracy through Law (Venice Commission). Opinion on the Law on the Use of Languages, CDL-AD(2019)033, Strasbourg, 9 December 2019.
Burimi: Komisioni i Venecias – CDL-AD(2019)033
6. Venice Commission. Joint Amicus Curiae Brief for the Constitutional Court of North Macedonia on the Law on the Use of Languages, CDL-AD(2025)013, March 2025.
Burimi: Komisioni i Venecias – CDL-AD(2025)013
7. United Nations. International Covenant on Civil and Political Rights, 16 December 1966, Articles 26 and 27. International Treaty Series, Vol. 999, p. 171.
Burimi: OHCHR – ICCPR
8. Council of Europe. Framework Convention for the Protection of National Minorities, Strasbourg, 1 February 1995, Articles 4, 5, 10, 11, 12 and 14.
Burimi: Këshilli i Evropës – FCNM
9. Council of Europe. European Charter for Regional or Minority Languages, Strasbourg, 5 November 1992, Articles 7, 8, 10, 12 and 14.
Burimi: Këshilli i Evropës – ECRML
10. European Union. Treaty on European Union, Consolidated Version, Official Journal of the European Union, C 326, 26 October 2012, Articles 2 and 3; Charter of Fundamental Rights of the European Union, Articles 21 and 22.
Burimi: EUR-Lex – Traktatet e Bashkimit Evropian
11. Council of the European Economic Community. Regulation No 1 determining the languages to be used by the European Economic Community, 6 October 1958, Official Journal 17, 6 October 1958, p. 385.
Burimi: EUR-Lex – Regulation No 1/1958
12. State Statistical Office of the Republic of North Macedonia. Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of North Macedonia, 2021 – Final Results. Shkup, 2022. Të dhënat për popullsinë rezidente, përkatësinë etnike, gjuhën amtare dhe shtetësinë.
Burimi: Enti Shtetëror i Statistikave
13. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). Convention Relating to the Status of Stateless Persons, 28 September 1954; dhe Convention on the Reduction of Statelessness, 30 August 1961.
Burimi: UNHCR – Statelessness
14. Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme e Republikës së Shqipërisë. Forumi Rinor Mbarëkombëtar për Gjuhën Shqipe – Ministri Hoxha: Shqipja nuk ka kufij, 21 nëntor 2026. Deklarimet institucionale për afirmimin dhe promovimin e gjuhës shqipe në hapësirën evropiane.
Burimi: Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme e Shqipërisë
Vendi i Lekës,22.11.2026


