Stephen Schwartz, publicisti dhe gazetari i njohur amerikan, ka mbajtur qëndrime mjaft specifike dhe të ndara sa i përket botës shqiptare, shkrimtarit Ismail Kadare dhe luftës mes Kosovës dhe Serbisë.
Stephen Schwartz mbetet një nga figurat më komplekse për shkak të kombinimit të mbrojtjes fanatike të çështjes shqiptare dhe sulmeve të paprecedentë ndaj ikonës së letërsisë shqipe, Ismail Kadaresë.
Stephen Schwartz ka lënë gjurmë të thella në debatet shqiptare përmes qëndrimeve të tij shumë radikale. Këto janë detajet e zgjeruara rreth qasjes dhe polemikave të tij:
Schwartz ka qenë në një lidhje prej më shumë se tri dekadash me artisten Claire-Drita Fraschina, gjë që i dha atij një motiv shtesë për të mbrojtur kauzën shqiptare.
Ai ishte i alarmuar nga hyrja e rrymave ekstremiste (si Vehabizmi) në Kosovë pas luftës. Schwartz argumentonte se këto rryma kishin si qëllim të shkatërronin tolerancën fetare tradicionale të shqiptarëve dhe t’i jepnin Serbisë pretekst për ta paraqitur luftën çlirimtare si “luftë fetare”.
Ai ka shkruar gjerësisht duke vlerësuar figurat e Rilindjes Kombëtare dhe mendimtarët si Faik Konica
Polemika e Schwartz-it kundër Kadaresë ka qenë ndër më të bujshmet në shtypin ndërkombëtar (si në The New York Review of Books dhe Washington Examiner
Ai e akuzonte Kadarenë se kishte bërë kompromise të tmerrshme me regjimin e egër të Enver Hoxhës dhe se ishte bërë “pashai” i letërsisë së realizmit socialist.
Schwartz pretendonte se pas arratisjes në Francë në vitin 1990, Kadare u përpoq të rishpikte veten si disident, duke fshehur faktin se dikur kishte sulmuar kulturën perëndimore dhe fetare
Historiani i njohur Noel Malcolm e ka mbrojtur Kadarenë, duke thënë se gjenialiteti i tij letrar i tejkalon kompromiset politike. Schwartz i është përgjigjur atij duke thënë se Kadareja po “shkatërronte shpirtin intelektual të shqiptarëve”.
Ai shprehej se Kadareja kishte në dispozicion peizazhin dhe historinë e pasur shqiptare, por dështonte plotësisht në ndërtimin e personazheve të thellë
Libri i tij “Kosova: Prejardhja e nji lufte” (i botuar në shqip nga shtëpia botuese Rrokullia në Prishtinë) vlerësohet si një nga dokumentet më të rëndësishme analitike për luftën.
Schwartz nuk e shihte konfliktin si thjesht “urrejtje etnike spontane”. Ai dokumentoi me fakte se si regjimi i Millosheviçit krijoi skenarë dhe mite të rrejshme për të justifikuar spastrimin etnik.
Historiani i njohur Noel Malcolm shkroi duke mbrojtur Kadarenë, duke argumentuar se arti i tij i mbijetoi diktaturës. Schwartz iu përgjigj ashpër duke thënë se Malcolm po bëhej avokat i një njeriu që i shërbeu një prej regjimeve më të egra staliniste.
Schwartz pretendonte se Kadare përdori lidhjet në Francë dhe botimet atje si një mburojë për të fshirë të kaluarën e tij. Ai e akuzoi shkrimtarin se shkroi vepra si “Ftesë në studio” vetëm për të krijuar një profil të rremë disidenti.
Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur”: Përderisa bota e cilëson këtë si kryevepër, Schwartz e quajti atë një “ekzekutim të stilit të realizmit socialist” dhe një vepër që i shërbente propagandës së kohës
Në librin e tij mjaft të rëndësishëm, ai bëri një analizë kirurgjikale të konfliktit, duke sjellë detaje që shumë vëzhgues ndërkombëtarë i injoronin.
Lufta kundër orientalizimit të shqiptarëve: Propaganda serbe përpiqej ta shiste luftën në Perëndim si një “përplasje qytetërimesh” dhe luftë kundër “ekstremizmit islamik” në Ballkan. Schwartz u angazhua fuqishëm me shkrime në mediat amerikane për të vërtetuar se shqiptarët e Kosovës po bënin një luftë të pastër kombëtare për mbijetesë dhe liri, dhe jo një luftë fetare.
Përkrahja e hapur për UÇK-në: Në kohën kur diplomacia ndërkombëtare i quante fillimisht pjesëtarët e UÇK-së si “terroristë”, Schwartz doli hapur në mbrojtje të tyre. Ai argumentoi se pa rezistencën e armatosur, popullsia civile në Kosovë do të zhdukej tërësisht nga makineria e Millosheviçit.
Lidhja me Teqinë e Madhe Autoqefale në Gjakovë: Ai kishte një lidhje të ngushtë me dervishët dhe krerët e kësaj teqeje, duke parë te sufizmi shqiptar një urë lidhëse fantastike mes mistikës islame dhe tolerancës e qytetërimit
Stephen Schwartz ushqente një adhurim të jashtëzakonshëm për Faik Konicën. Ai e konsideronte atë si modelin perfekt të intelektualit shqiptar dhe e përdorte shpesh figurën e Konicës si një “shpatë” për të goditur Ismail Kadarenë.
Schwartz shkruante me pasion për miqësinë e ngushtë mes Konicës dhe poetit të madh francez Guillaume Apollinaire. Ai vuri në dukje se Apollinaire e adhuronte Konicën dhe shkroi një nga poemat e tij më të famshme në shtëpinë e Konicës në Londër. Për Schwartz-in, kjo miqësi tregonte se elita shqiptare ishte pjesë e barabartë e kulturës avangarde evropiane.
Ai përmendte faktin se si Konica rizbuloi dhe ridizajnoi stemën e Skënderbeut me shqiponjën dykrenare për revistën e tij “Albania
Në luftën e tij të hapur kundër Ismail Kadaresë, Schwartz e përdori pikërisht figurën e Konicës për të vërtetuar atë që ai e quante “shërbim ndaj diktaturës” nga ana e Kadaresë.
Schwartz gjeti dhe citoi fjalime të Kadaresë të kohës së komunizmit, ku Kadare sulmonte “modernizmin dekadent” të Apollinaire-it. Schwartz argumentoi se Kadare e sulmoi Apollinaire-in vetëm sepse ai ishte mik i ngushtë me Konicën, të cilin regjimi i Enver Hoxhës e kishte shpallur “reaksionar”
Për Schwartz-in, Konica përfaqësonte intelektualin e lirë, kozmopolit, kritik dhe të pavarur, ndërsa Kadareja përfaqësonte shkrimtarin e oborrit që i përshtatej kërkesave të Partisë së Punës.
Në librin e tij për luftën e Kosovës dhe në artikujt e tjerë, ai përmendte se shqiptarët nuk kishin nevojë të shpiknin një identitet të ri pro-perëndimor, sepse atë e kishin ndërtuar tashmë njerëz si Faik Konica, Fan Noli dhe Gjergj Fishta.
Ai theksonte se kur këta tre gjigantë (një mysliman, një ortodoks dhe një katolik) punonin bashkë në SHBA për pavarësinë e Shqipërisë, ata treguan se “shqiptaria” ishte mbi fetë dhe ky ishte i vetmi projekt që mund ta shpëtonte botën shqiptare. []
Stephen Schwartz e shihte Faik Konicën jo thjesht si një shkrimtar, por si arkitektin shpirtëror të modernitetit shqiptar. Në sytë e tij, Konica ishte dëshmia e gjallë se kultura shqiptare mund të qëndronte me dinjitet të plotë krah elitave më të larta evropiane. [
Schwartz theksonte se Apollinaire shkruante rregullisht në revistën e famshme të Konicës “Albania”.
Ai ka përmendur shpesh faktin se kryevepra e Apollinaire-it, poezia e dashurisë “La Chanson du mal-aimé”, u shkrua pikërisht në shtëpinë e Konicës në Londër. Për Schwartz-in, kjo tregonte se shtëpia e një shqiptari ishte bërë fole e avangardës evropiane.
Schwartz shpesh citonte fjalët e poetit francez, i cili thoshte për Konicën se ishte “një nga njerëzit më të veçantë që kam njohur” dhe njeriu që e pastroi gjuhën shqipe nga barbarizmat
• Schwartz gjeti dhe publikoi pjesë nga një fjalim i Kadaresë i vitit 1977 (me titull “Letërsia e realizmit socialist po zhvillohet në luftë kundër presionit borgjez dhe revizionist”). Në këtë fjalim, Kadare e kishte sulmuar Apollinaire-in duke e quajtur “modernist dekadent”.
• Pse ky sulm? Schwartz argumentoi se Kadare nuk e sulmoi Apollinaire-in për shkak të poezisë së tij, por thjesht sepse ai ishte mik i ngushtë i Konicës. Duke qenë se regjimi komunist e kishte shpallur Konicën “reaksionar” dhe “agjent”, Kadareja po bënte detyrën e partisë duke goditur këdo që lidhej me të.
• Gjuha e ashpër e Schwartz-it: Në deklaratat e tij në mediat shqiptare (si gazeta Sot), ai e quajti Kadarenë një autor që “lehte si qen nga zinxhiri që tërhiqte Hoxha” duke sulmuar vlerat e vërteta evropiane që përfaqësonte Konica
Stephen Schwartz dhe miqesia e tij me shqiptaret-polemika me Kadarene dhe vlersimi per Konicen, Fishten dhe Nolin.
