Tjetërsimi brenda kombit” është një fenomen poliedrik që prek dimensionin psikologjik, institucional dhe ideologjik të qenies njerëzore. Erich Fromm na paralajmëron për humbjen e vitesit njerëzor përballë konformizmit tregtar; Michel Foucault na tregon se si institucionet tona prodhojnë të huaj përmes mekanizmave të kontrollit dhe normalizimit; ndërsa Noam Chomsky zbulon se si propaganda na tjetërson nga roli ynë si agjentë politikë aktivë. Së bashku, këta mendimtarë na ftojnë të kuptojmë se kërcënimi më i madh për lirinë e individit shpesh nuk vjen nga jashtë kufijve të kombit, por nga vetë brendësia e strukturave që pretendojnë se e mbrojnë atë. Përballja me këtë tjetërsim kërkon një zgjim të vetëdijes kritike dhe një refuzim të vazhdueshëm të të qenit thjesht një numër në makinën e madhe shoqërore.
Nga ana tjeter Regjimi komunist synoi të krijonte një prototip të ri shoqëror, të quajtur “Njeriu i Ri”. Për të arritur këtë, u ndërmorën dy hapa radikalë:
Zëvendësimi i fesë me dogmën partiake: Në vitin 1967, Shqipëria u shpall shteti i parë ateist në botë. Shkatërrimi i kishave dhe xhamive, si dhe pushkatimi apo burgosja e klerit, nuk eliminuan thjesht besimin institucional, por shkatërruan kodin moral tradicional, duke e zëvendësimin atë me adhurimin ndaj diktatorit dhe Partisë.
Tjetërsimi i Nacionalizmit (Enverizmi si “Komb”): Nacionalizmi i shëndoshë i Rilindjes Kombëtare u deformua dhe u zëvendësimin me një izolacionizëm ekstrem. Dashuria për atdheun u kushtëzua me besnikërinë ndaj partisë; çdo mendim ndryshe apo dëshirë për hapje ndaj Perëndimit etiketohej si “tradhti ndaj kombit”.
Gjithsesi në epokën moderne, koncepti i kombit shpesh identifikohet me idenë e një bashkësie homogjene, ku individët ndajnë një gjuhë, kulturë dhe fat të përbashkët. Megjithatë, nën sipërfaqen e këtij uniteti të supozuar, fshihen mekanizma të fuqishëm të tjetërsimit, të cilët prodhojnë “të huaj” brenda vetë llojit. Ky proces i “tjetërsimit brenda kombit” nuk vjen nga jashtë, por buron nga vetë strukturat psikologjike, politike dhe diskursive të shoqërisë moderne. Përmes thjerrëzave teorike të Erich Fromm, Michel Foucault dhe Noam Chomsky, ky punim synon të analizojë se si njeriu modern zhvishet nga vërtetësia e tij dhe si institucionet e pushtetit e kthejnë qytetarin e thjeshtë në një element të tjetërsuar, një “Tjetër” të huajsuar brenda shtëpisë së tij.
Pasojat e sotme që ushqejnë “Shkombëtarizimin” Sot, dekada pas rënies së regjimit, shoqëria shqiptare vuan nga pasojat e këtij tjetërsimi, të cilat manifestohen në disa dukuri shqetësuese: Zbrazja e vendit dhe mungesa e lidhjes me tokën (Emigrimi masiv): Izolimi i dhunshëm gjysmë-shekullor prodhoi një efekt “reaktiv”. Kur kufijtë u hapën, dëshira për t’u larguar nga vendi u kthye në një prirje kolektive. Mungesa e një lidhjeje të shëndoshë me shtetin (i cili shihej historikisht si dhunues) ka bërë që shumë shqiptarë të mos shohin të ardhme në atdhe, duke nxitur një shkombëtarizim demografik. Kriza e vlerave dhe nihilizmi kulturor: Shkatërrimi i shtyllave morale (të bazuara dikur te besimi dhe tradita) dhe dështimi i zëvendësimit të tyre me vlera të qëndrueshme qytetare ka krijuar një vakum moral. Ky vakum sot shfaqet si nihilizëm – ku përbuzet çdo gjë vendase dhe glorifikohet pa kriter çdo gjë e huaj, duke zbehur krenarinë kombëtare. Polarizimi dhe radikalizimi (Fetar dhe Politik): Pas vitit 1990, rikthimi i lirisë së besimit gjeti një terren të paorientuar shpirtërisht. Pa një traditë të vazhdueshme të harmonisë fetare të kultivuar organikisht, segmentet e shoqërisë u bënë pre e ndikimeve dhe axhendave të huaja radikale (fondacione ekstremiste nga Lindja apo Lindja e Mesme, apo rryma të tjera), gjë që shpesh vendos identitetin fetar mbi atë kombëtar, në kundërshtim me parimin e Rilindasve. Kompleksi i inferioritetit ndaj fqinjëve: Antinacionalizmi dhe nënshtrimet taktike që regjimi bëri në periudha të caktuara ndaj blloqeve të huaja (jugosllave, sovjetike, kineze) dëmtuan shtyllën kurrizore të diplomacisë dhe dinjitetit kombëtar. Sot kjo manifestohet në inferioritet kulturor dhe politik përballë vendeve fqinje. Humbja e besimit te tjetri (Sindroma e spiunllëkut): Pasi regjimi e detyroi vëllain të spiunonte vëllain dhe fqinjin-fqinjin, besimi social në Shqipëri u shkatërrua. Një komb nuk mund të jetë i fortë nëse qytetarët e tij nuk kanë besim te njëri-tjetri. Ky atomizëm social pengon krijimin e një vetëdijeje të fortë kolektive kombëtare
Erich Fromm
Për Erich Fromm, tjetërsimi në shoqërinë moderne është para së gjithash një krizë ekzistenciale dhe psikologjike. Në veprat e tij, Fromm argumenton se kapitalizmi industrial dhe shoqëria e konsumit e kanë çliruar njeriun nga prangat tradicionale, por e kanë lënë atë të izoluar dhe të përmbytur nga ankthi. Për t’i shpëtuar këtij izolimi, individi dorëzohet para “konformizmit automatik”. Brenda kombit, ky konformizëm krijon një masë njerëzish që mendojnë, ndjejnë dhe veprojnë saktësisht siç kërkon sistemi. Njeriu pushon së qeni vetvetja; ai zhvillon një “orientim tregtar”, ku e sheh personalitetin e tij si një mall që duhet shitur. Në këtë pikë, tjetërsimi bëhet total: individi nuk është më krijuesi i jetës së tij, por një konsumator pasiv. Ai bëhet i huaj për veten dhe, si rrjedhojë, i huaj për bashkëqytetarët e tij, duke i kthyer marrëdhëniet shoqërore në transaksione të ftohta e sipërfaqësore.
Michel Foucault:
Nëse Fromm analizon tjetërsimin nga brenda-jashtë, Michel Foucault e studion atë nga jashtë-brenda, duke u fokusuar te strukturat institucionale të pushtetit. Foucault sjell konceptin e “biopushtetit” dhe shoqërisë disiplinore për të shpjeguar se si shteti modern kontrollon dhe normalizon popullsinë. Përmes institucioneve si shkollat, spitalet, burgjet dhe fabrikat, pushteti përcakton një vijë ndarëse të rreptë midis asaj që konsiderohet “normale” dhe “patologjike”. Kushdo që nuk i nënshtrohet këtij procesi të normalizimit – qoftë për shkak të shëndetit mendor, sjelljes devijante apo refuzimit të disiplinës – etiketohet dhe margjinalizohet si “Tjetri”. Për Foucault, ky është tjetërsimi suprem strukturor: kombi krijon brenda vetes kampe të padukshme përjashtimi, ku individët që nuk përshtaten me skemën e pushtetit trajtohen si trupa të huaj që duhen korrigjuar ose izoluar.
Noam Chomsky: Prodhim i Pëlqimit dhe Margjinalizimi i Disidencës
Nga një këndvështrim më politik dhe mediatik, Noam Chomsky e zhvendos vëmendjen te kontrolli ideologjik në demokracitë perëndimore. Përmes modelit të tij të propagandës, Chomsky shpjegon se elitat politike dhe korporatat përdorin mediat masive për të “prodhuar pëlqimin” (Manufacturing Consent). Qytetari i tjetërsuar i Chomsky-t është ai që beson se është i lirë sepse ka të drejtë vote, por që në fakt është i kushtëzuar të mendojë brenda një kornize shumë të ngushtë ideologjike. Kur një individ brenda kombit fillon të mendojë në mënyrë kritike, të kundërshtojë politikat militariste ose strukturat ekonomike korruptive, aparati i propagandës e shpall atë si “anti-kombëtar” ose kërcënim për vlerat e përbashkëta. Ky individ tjetërsohet politikisht, duke u privuar nga zëri i tij dhe duke u shndërruar në një të huaj brenda diskursit publik të vendit të tij.
Pika e Takimit dhe Përplasjes: Debati mbi Natyrën Njerëzore
Këto tri perspektiva gjejnë një pikë kulmore në debatin e famshëm të vitit 1971 midis Chomsky-t dhe Foucault-së, ku u ballafaquan dy vizione për botën. Chomsky beson se tjetërsimi është një deformim i një “natyre njerëzore të lindur”, e cila natyrshëm anon nga liria dhe drejtësia. Për të, zgjidhja qëndron në përmbysjen e institucioneve shtypëse për të rikthyer humanizmin e pastër. Foucault, në të kundërt, argumenton se nuk ka një natyrë njerëzore esenciale; vetë idetë tona për drejtësinë dhe lirinë janë produkte të të njëjtave struktura pushteti që na tjetërsojnë. Kjo përplasje tregon vështirësinë e madhe të tejkalimit të tjetërsimit: a mund të çlirohemi nga një sistem që ka modeluar vetë gjuhën dhe mënyrën se si ne mendojmë për lirinë?
admin7