Shkollat, botimet dhe alfabeti shqip në kohën e Rilindjes
Isuf B.Bajrami
Hyrje
Arsimi dhe botimi si instrumente të formimit kombëtar
Zhvillimi i arsimit dhe i kulturës së shkruar shqiptare gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX ishte rezultat i një procesi të ndërlikuar historik, në të cilin ndërthureshin përpjekjet e intelektualëve shqiptarë, veprimtaria e shoqërive kombëtare, angazhimi i diasporës dhe mbështetja e disa institucioneve ndërkombëtare. Përhapja e gjuhës shqipe nëpërmjet shkollës, librit dhe shtypit nuk ishte thjesht një veprimtari kulturore, por një nga kushtet themelore për formimin e vetëdijes kombëtare dhe për afirmimin e shqiptarëve si bashkësi me gjuhë, kulturë dhe aspirata politike të përbashkëta.
Në kushtet e sundimit osman, kur arsimi në gjuhën shqipe përballej me kufizime administrative dhe politike, krijimi i institucioneve shkollore dhe sigurimi i mjeteve për botimin e librave kërkonin jo vetëm përkushtim intelektual, por edhe organizim, burime financiare dhe lidhje përtej kufijve të hapësirës shqiptare. Në këtë proces u përfshinë institucione të ndryshme, ndër të cilat Bordi Amerikan i Komisionerëve për Misionet e Huaja, Shoqëria Biblike Britanike dhe e Huaj, si dhe rrjete të tjera arsimore e botuese që vepronin në territoret e Perandorisë Osmane dhe në qendrat evropiane.
Kontributi i këtyre institucioneve duhet kuptuar në raport me veprimtarinë e vetë shqiptarëve. Përkthyesit, mësuesit, botuesit dhe organizatorët shqiptarë ishin aktorët kryesorë në hartimin e teksteve, zhvillimin e shkollave dhe krijimin e institucioneve kombëtare. Mbështetja ndërkombëtare siguroi në raste të caktuara financim, infrastrukturë botuese, mundësi arsimimi dhe kanale shpërndarjeje, duke ndihmuar që nisma shqiptare të kapërcente pengesat që impononte realiteti politik i kohës.
Në këtë kuadër, familja Qiriazi përfaqëson një nga shembujt më domethënës të bashkëveprimit ndërmjet veprimtarisë kombëtare shqiptare dhe institucioneve ndërkombëtare. Gjerasim Qiriazi, Gjergj Qiriazi, Sevasti Qiriazi dhe Parashqevi Qiriazi u angazhuan në fusha të ndryshme të këtij procesi: përhapjen e literaturës shqipe, organizimin e arsimit, zhvillimin e veprimtarisë protestante shqiptare, pjesëmarrjen në Kongresin e Manastirit dhe krijimin e institucioneve arsimore për vajzat.
Rëndësia historike e këtij bashkëpunimi dëshmohet veçanërisht nga dokumentet e kohës. Korrespondenca e Gjergj Qiriazit me përfaqësuesit e Shoqërisë Biblike Britanike, raportet mbi Kongresin e Manastirit, dokumentacioni i Bordit Amerikan dhe botimet e Shoqërive Biblike përbëjnë burime të drejtpërdrejta për rindërtimin e mënyrës se si u organizua dhe u zhvillua kjo veprimtari. Ato dëshmojnë se çështja shqiptare nuk u zhvillua në izolim, por në marrëdhënie me rrjete arsimore, fetare, kulturore dhe botuese që vepronin në një hapësirë shumë më të gjerë se ajo shqiptare.
Ky studim trajton këto marrëdhënie përmes tri drejtimeve kryesore: ndërkombëtarizimit të çështjes së alfabetit në Kongresin e Manastirit, mbështetjes amerikane për zhvillimin e arsimit shqiptar dhe veprimtarisë së Shoqërisë Biblike Britanike në përkthimin, botimin dhe shpërndarjen e literaturës shqipe. Në këtë kuadër përfshihen edhe shtypshkronjat, projektet botuese, rrjetet e shpërndarjes së librave dhe kontributi i qendrave të diasporës shqiptare.
I. KONGRESI I ALFABETIT NË MANASTIR DHE DIMENSIONI NDËRKOMBËTAR I ÇËSHTJES SHQIPTARE
1. Çështja e alfabetit dhe nevoja për një sistem të përbashkët shkrimi
Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, një nga pengesat kryesore për zhvillimin e arsimit dhe të kulturës së shkruar shqiptare ishte mungesa e një alfabeti të përbashkët. Gjuha shqipe shkruhej me sisteme të ndryshme grafike, të cilat lidheshin me tradita të ndryshme kulturore dhe fetare. Në botimet shqiptare përdoreshin shkronja latine, greke dhe sisteme të tjera të përshtatura sipas nevojave të autorëve dhe të botuesve.
Kjo shumësi alfabetesh krijonte vështirësi në qarkullimin e librave, në përgatitjen e teksteve shkollore dhe në komunikimin ndërmjet qendrave të ndryshme të veprimtarisë kombëtare. Një libër i botuar me një sistem shkrimi nuk ishte gjithmonë lehtësisht i përdorshëm nga lexuesit që njihnin një sistem tjetër. Për pasojë, njësimi i alfabetit u shndërrua në një çështje me rëndësi të drejtpërdrejtë për organizimin e arsimit dhe zhvillimin e botimeve shqipe.
Përpjekjet për zgjidhjen e kësaj çështjeje kishin filluar shumë përpara vitit 1908. Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip, e themeluar në Stamboll më 12 tetor 1879, ishte një nga organizimet më të rëndësishme të Rilindjes në fushën e botimit. Në të u angazhuan figura si Sami Frashëri, Abdyl Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto, Hasan Tahsini dhe veprimtarë të tjerë të lëvizjes kombëtare. Qëllimi i saj ishte botimi dhe përhapja e librave në gjuhën shqipe, si dhe krijimi i mjeteve për zhvillimin e arsimit kombëtar.[1]
Pas pengesave të vendosura nga autoritetet osmane, veprimtaria e kësaj shoqërie u zhvendos drejt Bukureshtit, ku më 1886 u krijua një shtypshkronjë për botimin e librave shqip. Kjo qendër luajti rol të rëndësishëm në botimin e veprave të Sami dhe Naim Frashërit, si dhe të teksteve të tjera që kontribuuan në zhvillimin e gjuhës letrare dhe të arsimit shqiptar.[2]
Krahas Stambollit dhe Bukureshtit, veprimtaria botuese shqiptare zhvillohej edhe në Sofje, Korçë, Shkodër dhe qendra të tjera të diasporës. Kështu, përpara Kongresit të Manastirit ishte krijuar një traditë e konsiderueshme e botimit të librave shqip, por mungesa e një alfabeti të njësuar vazhdonte të ishte pengesë për zgjerimin e saj.
2. Kongresi i Manastirit, 14–22 nëntor 1908
Kongresi i Manastirit, i mbajtur nga 14 deri më 22 nëntor 1908, përfaqësoi momentin vendimtar të përpjekjeve për njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe. Ai u organizua në një periudhë të rëndësishme politike, pas shpalljes së Kushtetutës Osmane në korrik 1908, kur krijimi i klubeve shqiptare dhe zgjerimi i veprimtarisë kulturore morën hov të ri.
Manastiri ishte zgjedhur si qendër e kongresit për shkak të pozitës së tij si një nga qendrat kryesore të veprimtarisë shqiptare në atë periudhë. Qyteti kishte një komunitet të organizuar shqiptar, klube kulturore dhe lidhje me veprimtarët e viseve të ndryshme. Në këtë mjedis vepronte edhe klubi shqiptar Bashkimi, i cili luajti rol të rëndësishëm në organizimin e kongresit.
Kongresi mblodhi përfaqësues të shoqërive dhe klubeve shqiptare nga vise të ndryshme, si dhe intelektualë, mësues, botues dhe veprimtarë të çështjes kombëtare. Në të morën pjesë përfaqësues të komuniteteve të ndryshme fetare, duke dëshmuar karakterin gjithëkombëtar të përpjekjes për një alfabet të përbashkët.
Komisioni i posaçëm për shqyrtimin e alfabetit kishte në përbërje figura të njohura të jetës intelektuale shqiptare, ndër të cilat Gjergj Fishta, Mithat Frashëri, Luigj Gurakuqi, Parashqevi Qiriazi dhe Gjergj Qiriazi. Pas diskutimeve, kongresi vendosi pranimin e dy sistemeve të alfabetit, me synimin që procesi i njësimit të vazhdonte përmes përdorimit dhe zhvillimit të tyre.[3]
Rëndësia e Kongresit nuk qëndronte vetëm në zgjidhjen teknike të çështjes së shkronjave. Ai krijoi një bazë të përbashkët për zhvillimin e arsimit, shtypit dhe botimeve shqipe, duke forcuar lidhjet kulturore ndërmjet shqiptarëve të krahinave të ndryshme. Për herë të parë, çështja e alfabetit u trajtua në një forum të gjerë kombëtar, ku përfaqësues të traditave të ndryshme fetare dhe kulturore arritën një marrëveshje për një çështje themelore të identitetit kombëtar.
3. Gjergj dhe Parashqevi Qiriazi në Kongresin e Manastirit
Familja Qiriazi kishte një lidhje të drejtpërdrejtë me organizimin dhe zhvillimin e Kongresit. Gjergj Qiriazi ishte një nga nismëtarët dhe organizatorët e tij, ndërsa Parashqevi Qiriazi mori pjesë si përfaqësuese e Shkollës së Vashave të Korçës dhe u angazhua në punimet e Komisionit të Alfabetit.
Gjergj Qiriazi ishte veçanërisht i rëndësishëm për shkak të pozitës së tij në jetën kulturore të Manastirit dhe lidhjeve me Shoqërinë Biblike Britanike. Ai shërbente si përfaqësues i kësaj shoqërie në qytet, çka i mundësonte të kishte kontakte të vazhdueshme me institucionet ndërkombëtare të botimit dhe shpërndarjes së literaturës.
Parashqevi Qiriazi, nga ana tjetër, përfaqësonte lidhjen ndërmjet arsimit të vajzave dhe lëvizjes kombëtare. Pjesëmarrja e saj në kongres dëshmon se veprimtaria arsimore e motrave Qiriazi nuk ishte e kufizuar në administrimin e shkollës, por ishte pjesë e një projekti më të gjerë për zhvillimin kulturor dhe kombëtar të shqiptarëve.
Një dokument me rëndësi të veçantë për rolin e tyre është raporti në gjuhën angleze i Gjergj Qiriazit, i datës 16 janar 1909, drejtuar Reverend T. R. Hodgsonit, drejtues i Shoqërisë Biblike Britanike në Kostandinopojë. Raporti përshkruan organizimin, pjesëmarrjen dhe rezultatet e Kongresit të Manastirit, duke përbërë një nga dëshmitë më të rëndësishme të një pjesëmarrësi të drejtpërdrejtë.[4]
Rëndësia e këtij dokumenti shtohet nga fakti se dorëshkrimi, sipas identifikimit paleografik të publikuar nga studiuesi David Hosaflook, duket se është shkruar nga Parashqevi Qiriazi, ndërsa mban nënshkrimin e Gjergj Qiriazit. Ky element krijon një dëshmi të veçantë mbi bashkëpunimin e dy anëtarëve të familjes në dokumentimin e një prej ngjarjeve më të rëndësishme të historisë kombëtare shqiptare.
4. Raporti i Gjergj Qiriazit për Shoqërinë Biblike Britanike: Kongresi në vështrimin ndërkombëtar
Raporti i 16 janarit 1909 përbën një dokument me vlerë të veçantë për historinë e Kongresit të Manastirit, sepse përmban jo vetëm përshkrimin e punimeve, por edhe interpretimin e rëndësisë së tyre nga këndvështrimi i një veprimtari shqiptar që ishte njëkohësisht i lidhur institucionalisht me Shoqërinë Biblike Britanike.
Dokumenti iu drejtua Reverend T. R. Hodgsonit, drejtuesit të veprimtarisë së Shoqërisë Biblike Britanike në Kostandinopojë. Origjinali ruhet në koleksionin arkivor të kësaj shoqërie. Transkriptimi i publikuar nga David Hosaflook e identifikon atë si një raport dëshmitari të drejtpërdrejtë, të përgatitur në gjuhën angleze.[5]
Qiriazi e nis raportin duke e vendosur Kongresin në kontekstin e zhvillimeve politike të vitit 1908. Ai shpjegon se shqiptarët kishin vuajtur për shkak të pengesave që u ishin vendosur në përdorimin e gjuhës amtare dhe në botimin e librave shqip. Sipas tij, mungesa e një alfabeti të përbashkët kishte penguar qarkullimin e literaturës dhe zhvillimin e arsimit.
Një pjesë veçanërisht e rëndësishme e raportit përshkruan gjendjen e alfabeteve para Kongresit. Në Shqipërinë e Jugut përdorej gjerësisht alfabeti i Stambollit, ndërsa në Shkodër ishin të pranishme tri tradita kryesore shkrimi: alfabeti i jezuitëve, ai i Bashkimit dhe ai i Agimit. Qiriazi vëren se kjo shumësi pengonte qarkullimin e librave dhe të periodikëve, sepse një pjesë e lexuesve nuk mund t’i lexonin botimet e përgatitura me sisteme të tjera shkrimi.[5]
Raporti përmban edhe të dhëna mbi përmasat e pjesëmarrjes në Kongres. Sipas dëshmisë së Qiriazit, në hapjen e punimeve ishin të pranishëm më shumë se 400 persona, përfshirë shqiptarë dhe përfaqësues të komuniteteve të tjera të rajonit. Në të përmenden delegatë nga Bukureshti, Amerika, Elbasani, Korça, Shkodra, Janina, Tirana, Vlora, Manastiri, Shkupi, Italia dhe qendra të tjera.
Kjo shpërndarje gjeografike e pjesëmarrësve dëshmon se çështja e alfabetit kishte tejkaluar kufijtë e një qyteti apo të një krahine. Ajo ishte shndërruar në një çështje të përbashkët të lëvizjes kombëtare, ku diaspora shqiptare dhe qendrat e ndryshme kulturore luanin rol të rëndësishëm.
Një hollësi me domethënie të veçantë është përmendja e telegrameve të dërguara nga shqiptarët e Italisë, nga Bibë Doda Pasha i Mirditës, nga abati Preng Doçi dhe nga jezuitët e Shkodrës. Përfshirja e këtyre telegrameve në raport tregon se mbështetja për Kongresin nuk kufizohej te delegatët e pranishëm, por vinte edhe nga institucione fetare, personalitete politike dhe komunitete shqiptare jashtë vendit.[5]
Raporti evidenton gjithashtu rëndësinë e bashkëpunimit ndërmjet përfaqësuesve myslimanë dhe të krishterë. Në të përshkruhet atmosfera e krijuar gjatë diskutimeve, ku çështja e alfabetit trajtohej si një interes i përbashkët kombëtar. Përmendja e përfaqësuesve të komuniteteve të ndryshme fetare nuk është thjesht një hollësi ceremoniale, por dëshmi e karakterit gjithëpërfshirës të procesit.
Në përshkrimin e punimeve të Komisionit të Alfabetit, Qiriazi evidenton se u zgjodh një komision prej njëmbëdhjetë anëtarësh, ku bënin pjesë Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Mithat Frashëri, Shahin Kolonja, Gjergj Qiriazi dhe përfaqësues të tjerë. Komisioni diskutoi për mundësinë e zgjedhjes së njërit prej alfabeteve ekzistuese, të bashkimit të tyre ose të krijimit të një sistemi të ri mbi bazën e shkronjave latine.
Vendimi përfundimtar parashikoi pranimin e alfabetit të Stambollit dhe të një alfabeti të mbështetur tërësisht në shkronjat latine, të cilat do të mësoheshin dhe përdoreshin paralelisht. Raporti pasqyron kështu kompromisin e arritur në Kongres, ndërsa zhvillimet e mëvonshme e konsoliduan alfabetin latin si sistemin e përbashkët të shkrimit të shqipes.[5]
Një argument veçanërisht domethënës në raport lidhet me nevojën praktike të përdorimit të alfabetit latin për shtypjen e librave jashtë Shqipërisë dhe për komunikimin me botën e jashtme. Kjo tregon se vendimmarrja për alfabetin nuk lidhej vetëm me çështje fonetike apo gjuhësore, por edhe me nevojat konkrete të botimit, teknologjisë së shtypshkronjave dhe qarkullimit ndërkombëtar të literaturës.
5. Projekti i shtypshkronjës së klubit Bashkimi në Manastir
Një dëshmi tjetër me rëndësi të jashtëzakonshme për marrëdhëniet ndërmjet veprimtarëve shqiptarë dhe institucioneve ndërkombëtare është letra e Gjergj Qiriazit, e datës 4 shtator 1908, drejtuar Reverend T. R. Hodgsonit.
Dokumenti përmban informacion mbi projektin e klubit shqiptar Bashkimi për sigurimin e një shtypshkronje në Manastir. Qiriazi njoftonte se klubi kishte vendosur të porosiste një makinë shtypi me vlerë prej 300 lirash, ndërsa për realizimin e projektit nevojitej një shumë e përgjithshme prej 800 lirash.
Shtypshkronja synohej të përdorej për botimin e një gazete në gjuhën shqipe, me emrin Bashkimi, e cila projektohej të shndërrohej në një organ të rëndësishëm të shtypit kombëtar.[6]
Përmbajtja e letrës tregon se veprimtarët shqiptarë në Manastir e konsideronin shtypshkronjën si një instrument strategjik për zhvillimin kulturor dhe kombëtar. Projekti nuk kufizohej te sigurimi i një makinerie teknike, por synonte krijimin e një qendre të përhershme botimi, e cila do të mundësonte prodhimin e gazetave, librave dhe materialeve të tjera në gjuhën shqipe.
Rëndësi të veçantë ka edhe fakti se ky projekt i komunikohej drejtuesit të Shoqërisë Biblike Britanike në Kostandinopojë. Kjo tregon se rrjetet e bashkëpunimit ndërmjet shqiptarëve dhe institucioneve ndërkombëtare shtriheshin edhe në fushën e infrastrukturës së shtypit, përtej botimit të literaturës fetare.
Gjergj Qiriazi shërbente si nënkryetar i klubit Bashkimi, ndërsa kryetar ishte Fehim Zavalani. Në këtë mënyrë, pozita e tij në jetën kulturore të Manastirit dhe marrëdhëniet me Shoqërinë Biblike krijonin mundësi për komunikimin e projekteve shqiptare me qarqet ndërkombëtare.
Dokumenti ka rëndësi edhe për historinë e teknologjisë së shtypit në Shqipërinë e fillimit të shekullit XX. Ai dëshmon se veprimtarët shqiptarë kishin filluar të mendonin për krijimin e kapaciteteve të tyre prodhuese, në vend që të mbështeteshin vetëm në shtypshkronjat e huaja.
Megjithatë, duhet bërë dallimi ndërmjet projektit të dokumentuar dhe realizimit të tij. Letra e 4 shtatorit dëshmon ekzistencën e planit, vlerën e parashikuar të makinerisë dhe nevojën financiare, por nuk përbën vetvetiu dëshmi se shtypshkronja u ble dhe filloi punën. Për këtë arsye, projekti duhet trajtuar si një nismë e dokumentuar e organizimit të shtypit shqiptar, derisa të identifikohen dëshmi të tjera mbi përfundimin e tij.[6]
6. Kongresi i Manastirit dhe lidhja ndërmjet alfabetit, teknologjisë së shtypit dhe botimeve
Një nga përfundimet më të rëndësishme që del nga dokumentacioni i Kongresit është lidhja e drejtpërdrejtë ndërmjet njësimit të alfabetit dhe zhvillimit të shtypshkronjave.
Përhapja e librave shqip kërkonte një sistem shkrimi që të mund të përdorej në mënyrë të qëndrueshme nga botuesit, shtypshkronjat dhe institucionet arsimore. Përdorimi i alfabeteve të ndryshme kishte krijuar vështirësi në prodhimin e teksteve, në përgatitjen e shkronjave tipografike dhe në shpërndarjen e botimeve.
Pranimi i alfabetit latin krijoi kushte më të favorshme për bashkëpunimin me shtypshkronjat evropiane dhe për prodhimin e librave në qendra të ndryshme botuese. Ai lehtësoi gjithashtu përgatitjen e teksteve shkollore dhe komunikimin ndërmjet institucioneve shqiptare e ndërkombëtare.
Në këtë aspekt, Kongresi i Manastirit përfaqëson një pikë takimi ndërmjet gjuhësisë, arsimit, teknologjisë së shtypit dhe organizimit kombëtar. Ai nuk krijoi nga e para traditën e botimeve shqipe, por i dha asaj një bazë më të qëndrueshme për zhvillimin e mëtejshëm.
Raporti i Gjergj Qiriazit është veçanërisht i rëndësishëm, sepse i lidh këto zhvillime me rrjetin e Shoqërisë Biblike Britanike. Përmes tij, një ngjarje kombëtare shqiptare dokumentohej dhe përcillej te një institucion ndërkombëtar që kishte luajtur rol në botimin e literaturës shqipe për dekada me radhë.
II. MBËSHTETJA AMERIKANE DHE ROLI I BORDIT AMERIKAN TË KOMISIONERËVE PËR MISIONET E HUAJA
1. Bordi Amerikan dhe interesimi për gjuhën shqipe
Bordi Amerikan i Komisionerëve për Misionet e Huaja, i njohur me shkurtesën ABCFM, ishte një nga institucionet më të rëndësishme misionare protestante amerikane të shekullit XIX. I themeluar në vitin 1810, ai zhvilloi veprimtari në shumë rajone të botës, përfshirë Perandorinë Osmane dhe territoret e Ballkanit.
Interesimi i Bordit për gjuhën shqipe u zhvillua në një periudhë kur institucionet protestante po zgjeronin veprimtarinë e tyre arsimore dhe botuese në rajon. Në Stamboll dhe në qendra të tjera osmane, misionarët amerikanë krijuan institucione arsimore, zhvilluan studime gjuhësore dhe bashkëpunuan me intelektualë vendës për përkthimin e teksteve fetare.
Një dëshmi e hershme e këtij interesimi është veprimtaria e misionarit Cyrus Hamlin, i cili në vitin 1857 ftoi Kostandin Kristoforidhin të angazhohej në përkthimin e teksteve shqipe. Kristoforidhi u pranua si student në kolegjin e misionarëve amerikanë në Bebek, pranë Kostandinopojës, dhe më pas vazhdoi veprimtarinë e tij përkthimore në Maltë.[7]
Kjo lidhje ndërmjet Kristoforidhit dhe misionarëve amerikanë tregon se interesimi për zhvillimin e literaturës shqipe nuk ishte monopol i një institucioni të vetëm. Shoqëria Biblike Britanike dhe Bordi Amerikan, megjithëse kishin struktura dhe administrata të ndryshme, vepronin në një mjedis të përbashkët kulturor dhe arsimor.
Në vitet pasuese, veprimtaria e Bordit Amerikan u zgjerua në drejtim të mbështetjes së shkollave, përgatitjes së mësuesve dhe zhvillimit të institucioneve që përdornin gjuhët vendëse. Në këtë proces, shqiptarët u përfshinë jo vetëm si përfitues të arsimit, por edhe si përkthyes, mësues, organizatorë dhe bashkëpunëtorë të projekteve misionare.
2. Gjerasim Qiriazi dhe formimi në institucionet arsimore amerikane
Lidhja e familjes Qiriazi me veprimtarinë protestante amerikane u forcua veçanërisht përmes formimit dhe angazhimit të Gjerasim Qiriazit.
I lindur në vitin 1858 në Tërnovë të Manastirit, Gjerasimi u formua në një mjedis ku vepronin institucione misionare dhe arsimore protestante. Ai ndoqi studimet në Kolegjin Teologjik Amerikan në Samokov të Bullgarisë, ku përfundoi formimin më 1882.
Ky arsimim i dha njohuri teologjike, gjuhësore dhe pedagogjike, të cilat më vonë i përdori në veprimtarinë e tij në Korçë dhe në qendrat e tjera shqiptare.
Pas kthimit në hapësirat shqiptare, Gjerasim Qiriazi u angazhua në përhapjen e literaturës shqipe dhe në organizimin e veprimtarisë protestante shqiptare. Një aspekt i rëndësishëm i punës së tij ishte lidhja ndërmjet përkthimit të teksteve fetare dhe zhvillimit të gjuhës amtare.
Më 1888 botoi përkthimin e Ungjillit sipas Mateut në gjuhën shqipe. Në këtë veprimtari u mbështet në traditën e përkthimeve të mëparshme dhe në përvojën e krijuar nga bashkëpunimi ndërmjet përkthyesve shqiptarë dhe institucioneve biblike.
Më 1892 themeloi Vëllazërinë Ungjillore në Korçë, duke kontribuar në krijimin e një strukture shqiptare të organizuar për veprimtarinë protestante.
Veprimtaria e Gjerasim Qiriazit përfaqëson një shembull të rëndësishëm të mënyrës se si formimi i marrë në institucionet ndërkombëtare mund të shndërrohej në veprimtari konkrete në shërbim të gjuhës dhe arsimit kombëtar.
3. Shkolla e Vashave në Korçë dhe bashkëpunimi shqiptaro-amerikan
Hapja e Shkollës së Vashave në Korçë, më 7 mars 1891, shënoi një ngjarje me rëndësi të veçantë në historinë e arsimit shqiptar.
Shkolla u themelua nga Gjerasim Qiriazi në bashkëpunim me motrën e tij, Sevasti Qiriazi, e cila mori përsipër drejtimin e institucionit. Ajo kishte përfunduar studimet në Kolegjin Amerikan për Vajza në Kostandinopojë, ku kishte fituar formimin e nevojshëm për t’u angazhuar në arsimimin e vajzave shqiptare.
Hapja e shkollës përfaqësonte një nismë me rëndësi të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo krijonte mundësi të reja për arsimimin e vajzave në gjuhën shqipe; nga ana tjetër, dëshmonte se lëvizja kombëtare shqiptare e konsideronte emancipimin arsimor të gruas si pjesë të zhvillimit të përgjithshëm të shoqërisë.
Institucioni nuk ishte thjesht një shkollë fetare apo një qendër misionare. Ai u zhvillua si një institucion arsimor shqiptar, me drejtim dhe përmbajtje që lidhej drejtpërdrejt me nevojat e shoqërisë shqiptare.
Në veprimtarinë e shkollës u angazhuan, krahas motrave Qiriazi, edhe mësues të tjerë shqiptarë, ndër ta Thanas Sina dhe Grigor Cilka. Më vonë, në këtë institucion u përfshinë edhe misionarët amerikanë Phineas dhe Violet Kennedy.[8]
Përfshirja e misionarëve amerikanë duhet parë në kuadrin e bashkëpunimit ndërmjet drejtuesve shqiptarë të shkollës dhe rrjetit protestant ndërkombëtar. Ky bashkëpunim ndihmoi në sigurimin e lidhjeve institucionale, të mbështetjes arsimore dhe të vazhdimësisë së veprimtarisë.
Një burim i rëndësishëm për historinë e shkollës është botimi i Parashqevi Qiriazit, The School for Girls, i vitit 1913. Ky botim paraqet historinë dhe veprimtarinë e institucionit dhe përbën një dëshmi parësore për studimin e organizimit të tij arsimor.
Gjithashtu, raportet e publikuara në revistën amerikane Life and Light dokumentojnë interesimin e qarqeve misionare për punën e motrave Qiriazi dhe për zhvillimin e shkollës në Korçë.
4. Phineas dhe Violet Kennedy: vazhdimësia e mbështetjes amerikane në Korçë
Një kapitull i rëndësishëm i bashkëpunimit shqiptaro-amerikan lidhet me ardhjen në Korçë të misionarëve Phineas dhe Violet Kennedy.
Çifti Kennedy u caktua për veprimtari misionare në Shqipëri dhe mbërriti në Korçë më 26 mars 1908, pas një periudhe qëndrimi të detyruar në Selanik, ku autoritetet osmane kishin penguar fillimisht vazhdimin e udhëtimit të tyre. Lëvizja e tyre drejt Korçës u bë e mundur pas ndërhyrjeve diplomatike amerikane.[9]
Prania e tyre në Korçë krijoi një lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet veprimtarisë misionare amerikane dhe institucioneve arsimore shqiptare. Phineas Kennedy u angazhua në veprimtarinë fetare dhe arsimore, ndërsa Violet Kennedy zhvilloi lidhje të rëndësishme me shkollën dhe me rrethin e motrave Qiriazi.
Bashkëpunimi i tyre me Sevastinë dhe Parashqevi Qiriazin duhet parë si pjesë e një marrëdhënieje më të gjerë, në të cilën misionarët amerikanë ofronin përvojë, kontakte dhe mbështetje, ndërsa drejtimi i projektit arsimor mbetej në duart e veprimtarëve shqiptarë.
Në vitin 1925, Phineas dhe Violet Kennedy themeluan në Korçë shkollën fillore që mori emrin Kennedy. Ky institucion ishte pjesë e vazhdimësisë së veprimtarisë arsimore amerikane në Shqipëri, tashmë në një periudhë të re historike, pas shpalljes së pavarësisë.[8]
5. Zgjerimi i institucioneve arsimore shqiptaro-amerikane
Bashkëpunimi arsimor ndërmjet shqiptarëve dhe institucioneve amerikane nuk përfundoi me Shkollën e Vashave në Korçë. Në periudhën ndërmjet dy luftërave botërore, ky bashkëpunim u shtri në institucione të reja, duke marrë forma më të specializuara në arsimin e përgjithshëm, teknik dhe bujqësor.
Një nga vazhdimësitë më të rëndësishme të traditës së familjes Qiriazi ishte Instituti Kyrias, i themeluar më 1922 në Kodër-Kamëz, pranë Tiranës. Instituti u krijua nga Kristo Dako, Sevasti Qiriazi-Dako dhe Parashqevi Qiriazi. Ai vazhdoi misionin arsimor të nisur në Korçë, duke ofruar mundësi shkollimi për vajzat shqiptare dhe duke zgjeruar veprimtarinë e tij në një mjedis të ri institucional.[10]
Një tjetër institucion me rëndësi ishte Shkolla Teknike e Tiranës, e hapur më 1921 me nismën e Kryqit të Kuq të Rinisë Amerikane. Drejtimin e saj për njëmbëdhjetë vjet e mbajti Harry Fultz. Shkolla synonte përgatitjen profesionale dhe teknike të të rinjve shqiptarë, duke sjellë një model arsimor që lidhej me nevojat e zhvillimit ekonomik të vendit.
Në vitin 1926, në Kavajë u themelua Instituti Bujqësor Shqiptaro-Amerikan, me nismën e misionarit amerikan Charles Telford Erickson. Institucioni synonte përhapjen e njohurive moderne bujqësore dhe përgatitjen e kuadrove që mund të kontribuonin në modernizimin e ekonomisë shqiptare.
Këtyre institucioneve u shtohej edhe Shkolla Fillore Kennedy në Korçë, e themeluar më 1925 nga Phineas dhe Violet Kennedy.[10]
Këto zhvillime dëshmojnë se bashkëpunimi shqiptaro-amerikan kishte kaluar nga mbështetja e përkthimeve dhe e shkollave fillore drejt krijimit të institucioneve më të specializuara. Në këtë fazë, arsimi nuk lidhej më vetëm me përhapjen e shkrimit dhe të gjuhës amtare, por edhe me përgatitjen profesionale, zhvillimin ekonomik dhe modernizimin e shoqërisë.
Megjithëse këto institucione i përkasin periudhës pas Rilindjes Kombëtare, përfshirja e tyre është e rëndësishme për të kuptuar vazhdimësinë historike të bashkëpunimit arsimor ndërmjet shqiptarëve dhe amerikanëve.
III. SHOQËRIA BIBLIKE BRITANIKE DHE PËRHAPJA E LITERATURËS SHQIPE
1. Fillimet e veprimtarisë biblike në gjuhën shqipe
Një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë së botimeve shqipe lidhet me veprimtarinë e Shoqërisë Biblike Britanike dhe të Huaj (British and Foreign Bible Society – BFBS), e themeluar në Londër më 7 mars 1804.
Veprimtaria e saj në lidhje me gjuhën shqipe filloi të dokumentohej që në dekadat e para të shekullit XIX. Interesimi për përkthimin e Shkrimeve të Shenjta në shqip nuk ishte vetëm rezultat i një programi fetar, por edhe i njohjes së rëndësisë së gjuhës amtare për arsimimin dhe përhapjen e kulturës së shkruar.
Dokumentacioni arkivor i Shoqërisë Biblike përmban materiale mbi gjuhën shqipe që nga gushti i vitit 1816. Ky fond dokumentar, i hulumtuar nga studiuesi Xhevat Lloshi në arkivin e shoqërisë në Londër, përfshin korrespondencë, raporte mbi gjendjen e gjuhës, propozime për përkthime dhe të dhëna mbi shpërndarjen e botimeve.[11]
Një ndër figurat e para të lidhura me këtë proces ishte Robert Pinkerton, përfaqësues i Shoqërisë Biblike, i cili më 28 gusht 1816, nga Vjena, paraqiti argumente për nevojën e përkthimit të Biblës në gjuhën shqipe.
Në udhëtimet dhe kontaktet e tij me intelektualë shqiptarë, Pinkerton kishte kuptuar se shqipja ishte një gjuhë e përdorur nga një popullsi e konsiderueshme, por që kishte nevojë për zhvillimin e literaturës së shkruar dhe për përgatitjen e botimeve të qëndrueshme.
Në vitin 1819, në Kostandinopojë, Pinkerton u takua me Vangjel Meksin, i cili kishte përgatitur një gramatikë të gjuhës shqipe dhe zotëronte formimin e nevojshëm për të ndërmarrë përkthimin e teksteve biblike.
Më 19 tetor 1819 u lidh marrëveshja për përkthimin e Dhiatës së Re. Përkthimi u përfundua në fillim të vitit 1821, por për shkak të rrethanave politike dhe vdekjes së Meksit më 1823, botimi u realizua fillimisht në formën e një pjese të veçantë të Shkrimit të Shenjtë.[11]
2. Botimi i Ungjillit sipas Mateut dhe Dhiatës së Re në Korfuz
Më 1824 përfundoi shtypja e Ungjillit sipas Mateut në gjuhën shqipe, sipas përkthimit të Vangjel Meksit dhe redaktimit të Gregor Gjirokastritit.
Ky botim përfaqëson një nga dëshmitë më të rëndësishme të fillimit të veprimtarisë së organizuar të botimeve biblike në shqip gjatë shekullit XIX.
Pas botimit, përfaqësuesit e Shoqërisë Biblike ndoqën mënyrën se si teksti pritej dhe përdorej nga lexuesit shqiptarë. Isaac Lowndes, i cili vepronte në Korfuz, mblodhi informacione mbi interesimin e shqiptarëve për librin dhe mbi përdorimin e tij në komunitetet vendëse.
Në vitin 1827, në Korfuz u botua Dhiata e Re në gjuhën shqipe. Botimi u realizua nën kujdesin e Shoqërisë Biblike Britanike dhe përbënte një zhvillim me rëndësi të veçantë për historinë e gjuhës së shkruar shqipe.[12]
Rëndësia e këtij botimi ishte shumëdimensionale. Për herë të parë, një vepër e plotë e përmasave të Dhiatës së Re u bë e disponueshme në shqip, duke krijuar një bazë të rëndësishme për zhvillimin e mëtejshëm të literaturës.
Botimi pati ndikim edhe në studimet filologjike evropiane. Studiues të ndryshëm nisën ta përdornin tekstin për të njohur strukturën, fjalorin dhe veçoritë gramatikore të gjuhës shqipe.
Kjo veprimtari kontribuoi në afirmimin e shqipes si gjuhë e aftë për të shprehur përmbajtje të ndërlikuara dhe për të shërbyer si gjuhë e botimit.
3. Alexander Thomson dhe Kostandin Kristoforidhi: bashkëpunimi që ndryshoi historinë e botimeve shqipe
Një etapë vendimtare në historinë e përkthimeve biblike shqiptare filloi më 1860, kur Alexander Thomson mbërriti në Kostandinopojë si përfaqësues i Shoqërisë Biblike Britanike.
Thomson, me origjinë skoceze, qëndroi në këtë detyrë për rreth tridhjetë e pesë vjet. Ai u bë një nga figurat kryesore të veprimtarisë botuese në gjuhën shqipe dhe la një dokumentacion të pasur mbi përkthimet, shtypshkrimet dhe shpërndarjen e librave.
Bashkëpunëtori i tij kryesor ishte Kostandin Kristoforidhi (1827–1895), një nga personalitetet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare në fushën e gjuhësisë dhe të përkthimit.
Bashkëpunimi ndërmjet tyre solli rezultate konkrete. Në vitin 1866 u botuan katër Ungjijtë dhe Veprat e Apostujve në gegërisht. Më 1868 u botuan Psalmet, ndërsa më 1869 doli Dhiata e Re në dialektin gegë.[13]
Këto botime kishin rëndësi të veçantë, sepse për herë të parë u krijua një bazë e gjerë tekstesh biblike në variantin verior të shqipes.
Pas vitit 1872, veprimtaria botuese u përqendrua kryesisht në variantin toskë. Më 1879 u botua Dhiata e Re në këtë variant, ndërsa në vitet pasuese dolën pjesë të tjera të Dhiatës së Vjetër, përfshirë Zanafillën, Eksodin, Ligjin e Përtërirë, Fjalët e Urta dhe Librin e Isaisë.[13]
Rëndësia e bashkëpunimit Thomson–Kristoforidhi nuk qëndron vetëm në numrin e botimeve. Ai përfaqëson një nga rastet më të rëndësishme të bashkëveprimit ndërmjet një institucioni ndërkombëtar dhe një intelektuali shqiptar për zhvillimin e gjuhës amtare.
Kristoforidhi ishte përkthyesi dhe njohësi i thellë i shqipes, ndërsa Thomson siguronte mbështetjen institucionale, organizative dhe financiare të Shoqërisë Biblike. Ky bashkëpunim krijoi një model pune ku njohuritë gjuhësore shqiptare ndërthureshin me mundësitë e një institucioni ndërkombëtar të botimit.
4. Abetaret, gramatikat dhe librat shkollorë të botuar nga Shoqëria Biblike
Një nga aspektet më të rëndësishme të veprimtarisë së Shoqërisë Biblike Britanike ishte fakti se botimet e saj nuk kufizoheshin te tekstet e Shkrimit të Shenjtë.
Alexander Thomson mbështeti gjithashtu përgatitjen dhe botimin e materialeve që kishin rëndësi të drejtpërdrejtë për arsimin dhe zhvillimin e gjuhës shqipe.
Në vitin 1866 u botua një abetare në gegërisht, ndërsa më 1868 doli një abetare në toskërisht. Më 1867 u botua një katekizëm në gegërisht, ndërsa më 1870 dhe 1872 u botuan materiale mbi historinë e Shkrimit të Shenjtë në të dy variantet gjuhësore.
Një botim me rëndësi të veçantë ishte gramatika e gjuhës shqipe e vitit 1882, për përgatitjen e së cilës Thomson siguroi personalisht mbështetje financiare.[13]
Këto botime dëshmojnë se veprimtaria e Shoqërisë Biblike kishte marrë një dimension më të gjerë gjuhësor dhe pedagogjik. Abetaret ndihmonin në mësimin e shkrimit dhe të leximit, katekizmat shërbenin si tekste edukative, ndërsa gramatikat kontribuonin në përshkrimin dhe sistemimin e gjuhës.
Në këtë proces u përfshinë edhe intelektualë të tjerë shqiptarë. Jani Vreto, për shembull, kontribuoi në redaktimin e Psalmeve në variantin toskë nga viti 1868. Më vonë, në veprimtarinë e përgatitjes dhe rishikimit të teksteve u angazhuan edhe Pandeli Sotiri, Naim Frashëri dhe figura të tjera të Rilindjes.
Kështu, veprimtaria e Shoqërisë Biblike u bë pjesë e një procesi më të gjerë të zhvillimit të gjuhës së shkruar, ku botimet fetare, tekstet mësimore dhe përpjekjet për krijimin e një gjuhe letrare ndërthureshin në mënyrë të vazhdueshme.
5. Gjerasim Qiriazi dhe vazhdimësia e përkthimeve biblike
Pas largimit të Kostandin Kristoforidhit nga bashkëpunimi me Shoqërinë Biblike, në këtë veprimtari u angazhuan edhe figura të tjera shqiptare.
Një prej tyre ishte Gjerasim Qiriazi, i cili më 1884 mori përsipër një pjesë të punës së përkthimit dhe përgatitjes së teksteve shqipe.
Në fillim ai punoi për përgatitjen e Ungjillit sipas Mateut dhe të Psalmeve me alfabetin e përdorur nga Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip në Stamboll. Më pas, me sugjerimin e Naim Frashërit, puna e tij u përqendrua te Zanafilla dhe Ungjilli sipas Mateut.
Këto botime dolën në Bukuresht më 1889. Më 1894, Gjerasim Qiriazi bashkëpunoi me Athanas Sinën në përgatitjen e botimeve të tjera, ndërsa në vitin 1895 Psalmet u ribotuan me kontributin e tyre.[14]
Ky angazhim tregon se Gjerasim Qiriazi nuk ishte vetëm një veprimtar i arsimit dhe i organizimit protestant shqiptar, por edhe pjesëmarrës në traditën e përkthimit dhe botimit të literaturës shqipe.
Në këtë mënyrë, lidhja e familjes Qiriazi me Shoqërinë Biblike Britanike kishte një karakter të drejtpërdrejtë dhe shumëdimensional: ajo përfshinte përkthimin, redaktimin, botimin, shpërndarjen e librave dhe organizimin e veprimtarisë arsimore.
6. Gjergj Qiriazi, Athanas Sina dhe rifillimi i botimeve në Manastir
Një zhvillim me rëndësi të veçantë ndodhi pas shpalljes së Kushtetutës Osmane më 1908, kur u krijuan kushte të reja për rifillimin e botimeve shqipe.
Në këtë periudhë, Athanas Sina filloi të angazhohej në botimin e teksteve biblike në Manastir. Gjergj Qiriazi dha kontribut në përgatitjen e Ungjillit sipas Markut, i cili u botua më 1909 dhe përbënte një nga botimet e para të kësaj faze me alfabetin e ri shqiptar.[14]
Më 1910 u botuan Ungjijtë sipas Mateut dhe Lukës, ndërsa më 1911 doli Ungjilli sipas Gjonit. Në të njëjtin vit u botuan së bashku të katër Ungjijtë.
Ky zhvillim ishte me rëndësi të veçantë, sepse për herë të parë botimet biblike filluan të përdornin në mënyrë më të qëndrueshme alfabetin e ri, duke lidhur drejtpërdrejt traditën e përkthimeve biblike me vendimet e Kongresit të Manastirit.
Manastiri u shndërrua kështu në një nga qendrat e rëndësishme të vazhdimësisë së botimeve shqipe. Përmes bashkëpunimit të Athanas Sinës, Gjergj Qiriazit dhe përfaqësuesve të Shoqërisë Biblike, u krijua një lidhje e drejtpërdrejtë ndërmjet njësimit të alfabetit dhe prodhimit konkret të librave.
Ky është një nga shembujt më të qartë se si një vendim i rëndësishëm kombëtar u përkthye në veprimtari praktike botuese.
7. Rrjeti i shpërndarjes së literaturës shqipe
Botimi i librave ishte vetëm njëra anë e veprimtarisë së Shoqërisë Biblike. Një rëndësi po aq të madhe kishte shpërndarja e tyre në qytetet dhe fshatrat ku jetonin shqiptarët.
Dokumentacioni i Shoqërisë Biblike përmban të dhëna mbi shitjen, shpërndarjen dhe qarkullimin e literaturës shqipe. Sipas studimit të publikuar nga Xhevat Lloshi dhe David Hosaflook, rrjeti i shpërndarjes kishte funksionuar përmes përfaqësuesve, shitësve udhëtues të librave dhe bashkëpunëtorëve vendës.
Në periudhën 1824–1908, sipas një studimi të botuar më 2024 mbi ndikimin e Shoqërisë Biblike Britanike dhe Bordit Amerikan, janë shpërndarë të paktën 27 mijë kopje botimesh në gjuhën shqipe.[15]
Kjo shifër dëshmon përmasat e veprimtarisë së botimit dhe shpërndarjes së literaturës shqipe në një periudhë kur qarkullimi i librave në gjuhën amtare përballej me pengesa të konsiderueshme.
Një aspekt me rëndësi është se këto botime nuk kufizoheshin vetëm te lexuesit e besimit të krishterë. Raportet e Alexander Thomsonit përmendin interesimin e lexuesve myslimanë për librat shqip, duke dëshmuar se gjuha amtare kishte një rëndësi që kapërcente ndarjet fetare.
Në këtë kuptim, veprimtaria e Shoqërisë Biblike pati edhe një ndikim kulturor më të gjerë. Përhapja e teksteve në shqip kontribuoi në krijimin e një audience lexuesish dhe në zhvillimin e kërkesës për literaturë të shkruar në gjuhën amtare.
8. Shoqëria Biblike dhe lidhja me Kongresin e Manastirit
Marrëdhënia ndërmjet Shoqërisë Biblike Britanike dhe Kongresit të Manastirit përfaqëson një nga dëshmitë më të qarta të ndërveprimit ndërmjet lëvizjes kombëtare shqiptare dhe institucioneve ndërkombëtare.
Në raportin e tij të janarit 1909, Gjergj Qiriazi përcjell mirënjohjen e delegatëve shqiptarë për kontributin e Shoqërisë Biblike në botimin dhe shpërndarjen e literaturës shqipe.
Sipas raportit, përfaqësues të ndryshëm të Kongresit shprehën vlerësim për ndihmën e dhënë nga kjo shoqëri në një periudhë kur botimi dhe qarkullimi i librave shqip ishte përballur me kufizime të rënda.
Raporti thekson se mirënjohja vinte nga përfaqësues të besimeve të ndryshme, përfshirë edhe delegatë myslimanë. Kjo dëshmi është veçanërisht domethënëse, sepse tregon se kontributi i Shoqërisë Biblike vlerësohej në kuadrin e ndikimit të saj në zhvillimin e gjuhës dhe të literaturës kombëtare, përtej qëllimeve të saj fetare.[5]
Kjo marrëdhënie dëshmon se institucionet ndërkombëtare mund të luanin rol në zhvillimin e kulturës së një populli edhe kur veprimtaria e tyre kishte nisur me objektiva të tjera. Në rastin shqiptar, botimi i teksteve biblike krijoi një traditë të rëndësishme shkrimi, përkthimi, redaktimi dhe shpërndarjeje, e cila u shfrytëzua edhe nga lëvizja kombëtare.
IV. QENDRAT EVROPIANE, DIASPORA SHQIPTARE DHE RRJETI NDËRKOMBËTAR I BOTIMEVE
1. Rumania dhe zhvillimi i infrastrukturës së botimeve shqiptare
Rumania zinte një vend të rëndësishëm në organizimin e diasporës shqiptare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX. Bukureshti u shndërrua në një nga qendrat kryesore të veprimtarisë kulturore, arsimore dhe botuese të shqiptarëve jashtë atdheut.
Komuniteti shqiptar në Rumani përfshinte tregtarë, intelektualë dhe veprimtarë kombëtarë, të cilët kontribuuan në krijimin e shoqërive kulturore, sigurimin e mjeteve financiare dhe botimin e librave shqip.
Pas vështirësive të Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip në Stamboll, qendra e saj u zhvendos në Bukuresht, ku më 1886 u krijua një shtypshkronjë për botimin e literaturës shqiptare.
Në këtë shtypshkronjë u botuan vepra të Sami Frashërit, ndër të cilat Abetare e gjuhës shqip dhe Shkronjëtore e gjuhës shqip, të dyja më 1886, si dhe Dheshkronjë, më 1888. Aty u botuan gjithashtu vepra të rëndësishme të Naim Frashërit.[16]
Mbështetja rumune për veprimtarinë shqiptare nuk kufizohej vetëm në lejimin e botimeve. Studimet historike mbi diasporën shqiptare në Rumani evidentojnë edhe ndihmën financiare të qarqeve dhe institucioneve rumune për zhvillimin e shoqërive kulturore shqiptare.
Një rast me interes është shoqëria Drita, e cila nisi veprimtarinë në Bukuresht në vitin 1885. Në sigurimin e mjeteve financiare për aktivitetet e saj u përfshinë edhe autoritetet rumune. Sipas studimit të Said Olgunit, përmes kësaj mbështetjeje u siguruan 15.000 franga për materialet e shtypit dhe shpenzimet e shoqërisë.[17]
Këto të dhëna tregojnë se zhvillimi i botimeve shqiptare ishte rezultat i ndërthurjes së përpjekjeve të diasporës me mbështetjen e mjediseve institucionale të vendeve ku vepronin shqiptarët.
Rumania përfaqësonte kështu një nga qendrat më të rëndësishme të infrastrukturës së botimit shqip, duke plotësuar veprimtarinë që zhvillohej në Stamboll, Manastir dhe qendrat e tjera të Rilindjes.
2. Austro-Hungaria dhe qarkullimi i literaturës shqiptare
Një rol të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës së shkruar shqiptare pati edhe hapësira austro-hungareze.
Vjena ishte një qendër e rëndësishme e botimit dhe e veprimtarisë intelektuale, ndërsa konsullatat austro-hungareze në territoret osmane krijonin mundësi komunikimi ndërmjet veprimtarëve shqiptarë dhe institucioneve evropiane.
Studimet mbi diasporën shqiptare dhe qarkullimin e literaturës së Rilindjes dëshmojnë se botimet e përgatitura jashtë Perandorisë Osmane hynin në territoret shqiptare edhe përmes shërbimeve postare dhe kanaleve konsullore austriake e italiane.[18]
Ky mekanizëm kishte rëndësi të veçantë, sepse librat shqip përballeshin me kontrolle dhe pengesa administrative. Shpërndarja e tyre kërkonte rrjete të organizuara dhe bashkëpunim me njerëz që kishin mundësi të lëviznin ndërmjet qendrave të ndryshme.
Në këtë kontekst, Vjena nuk ishte vetëm një qendër botuese, por edhe një hapësirë e rëndësishme për zhvillimin e marrëdhënieve kulturore dhe politike të shqiptarëve me Evropën.
Veprimtaria e institucioneve austro-hungareze duhet dalluar nga ajo e Shoqërive Biblike. Ndërsa këto të fundit vepronin kryesisht përmes përkthimeve dhe botimeve biblike, mbështetja austro-hungareze lidhej me një spektër më të gjerë interesash kulturore, diplomatike dhe arsimore.
3. Shkodra dhe tradita e shtypshkronjave katolike shqiptare
Shkodra ishte një nga qendrat më të rëndësishme të kulturës së shkruar shqiptare gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX.
Në këtë qytet ekzistonte një traditë e hershme e përdorimit të gjuhës shqipe në botime fetare, arsimore dhe letrare. Institucionet katolike, veçanërisht jezuitët dhe françeskanët, kontribuuan në zhvillimin e shtypit, në përgatitjen e teksteve dhe në ruajtjen e traditës së shkrimit shqip.
Në raportin e Gjergj Qiriazit për Kongresin e Manastirit përmenden tri sisteme shkrimi që përdoreshin në Shkodër: alfabeti i jezuitëve, alfabeti i Bashkimit dhe alfabeti i Agimit.[5]
Përmendja e tyre është e rëndësishme, sepse dëshmon ekzistencën e një infrastrukture kulturore dhe botuese që ishte zhvilluar përpara Kongresit të Manastirit.
Një rol të rëndësishëm në këtë drejtim pati shtypshkronja françeskane, e cila u lidh me zhvillimin e revistave, librave dhe veprave të autorëve shqiptarë.
Po ashtu, jezuitët kontribuuan në arsimin dhe botimin e literaturës në Shkodër, duke krijuar institucione që ndikuan në formimin e brezave të intelektualëve shqiptarë.
Kjo traditë botuese ishte një pjesë e rëndësishme e procesit që çoi drejt njësimit të alfabetit. Kongresi i Manastirit nuk i mohoi këto përvoja, por synoi të krijonte një sistem të përbashkët që do të mundësonte komunikimin dhe qarkullimin e librave në të gjithë hapësirën shqiptare.
4. Italia, arbëreshët dhe kontributi në zhvillimin e gjuhës shqipe
Komunitetet arbëreshe në Itali përfaqësonin një traditë të rëndësishme të ruajtjes së gjuhës dhe kulturës shqiptare.
Për shekuj me radhë, arbëreshët kishin ruajtur gjuhën, këngët, zakonet dhe elementet e identitetit të tyre kulturor. Në shekullin XIX, kjo traditë u shndërrua në një burim të rëndësishëm për studimin e gjuhës shqipe dhe për zhvillimin e interesimit evropian ndaj saj.
Figura të rëndësishme të botës arbëreshe, si Jeronim De Rada, Zef Serembe dhe intelektualë të tjerë, kontribuuan në afirmimin e kulturës shqiptare në qarqet letrare dhe akademike italiane.
Edhe Shoqëria Biblike Britanike kishte kontakte me personalitete arbëreshe. Në dokumentacionin e saj përmendet propozimi i publicistit arbëresh Anselmo Lorekio, i vitit 1899, për përgatitjen e një përkthimi të Biblës në variantin arbëresh.[14]
Kjo dëshmi tregon se përpjekjet për përhapjen e literaturës shqipe nuk kufizoheshin vetëm në territoret e banuara nga shqiptarët në Perandorinë Osmane, por përfshinin edhe komunitetet historike shqiptare në Itali.
Në këtë mënyrë, tradita arbëreshe kontribuoi në ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhës, ndërsa lidhjet e saj me botën intelektuale evropiane ndihmuan në afirmimin e çështjes shqiptare në një hapësirë më të gjerë kulturore.
5. Diaspora shqiptare si financuese dhe organizatore e botimeve
Një nga përfundimet më të rëndësishme që del nga dokumentacioni i periudhës është roli i diasporës shqiptare në financimin dhe organizimin e botimeve.
Shqiptarët që jetonin në Bukuresht, Sofje, Boston, Kajro, Stamboll dhe qendra të tjera krijuan shoqëri, klube dhe organizata që kishin si synim përhapjen e gjuhës shqipe dhe zhvillimin e kulturës kombëtare.
Këto organizata nuk ishin thjesht shoqëri kulturore. Ato siguronin mjete financiare, porositnin libra, bashkëpunonin me shtypshkronja dhe organizonin shpërndarjen e literaturës.
Në këtë drejtim, përvoja e Rumanisë dhe e Bukureshtit ishte veçanërisht e rëndësishme, por edhe komunitetet shqiptare në Shtetet e Bashkuara zhvilluan një veprimtari të konsiderueshme.
Botimi i gazetës Kombi në Boston më 1906, nën drejtimin e Sotir Pecit, ishte një dëshmi e rëndësishme e zhvillimit të shtypit shqiptar në diasporën amerikane.
Këto botime ndihmonin në ruajtjen e lidhjeve ndërmjet emigrantëve dhe atdheut, por edhe në përhapjen e ideve kombëtare në qarqet ndërkombëtare.
Raporti i Gjergj Qiriazit për Kongresin e Manastirit, ku përmenden delegatë nga Amerika dhe qendra të ndryshme evropiane, dëshmon se diaspora kishte një rol të drejtpërdrejtë në procesin e organizimit kombëtar.[5]
V. NGA MBËSHTETJA NDËRKOMBËTARE TE INSTITUCIONET KOMBËTARE
1. Nga botimi i librave te krijimi i shkollave
Zhvillimi i arsimit shqiptar gjatë Rilindjes Kombëtare nuk mund të kuptohet pa marrë parasysh marrëdhënien ndërmjet botimeve dhe institucioneve shkollore.
Librat dhe abetaret krijonin mjetet e nevojshme për mësim, ndërsa shkollat siguronin hapësirën ku këto botime përdoroheshin dhe përhapeshin.
Në këtë proces, veprimtaria e familjes Qiriazi kishte një rëndësi të veçantë. Ajo bashkonte përvojën e botimit dhe përkthimit me krijimin e institucioneve konkrete të arsimit.
Shkolla e Vashave në Korçë ishte një shembull i kësaj ndërthurjeje. Ajo përdorte literaturë shqipe dhe përgatiste nxënëse që mund të bëheshin pjesë e zhvillimit arsimor të shoqërisë shqiptare.
Parashqevi Qiriazi kontribuoi gjithashtu në përgatitjen e teksteve shkollore, ndërsa abetarja e saj e vitit 1909, e hartuar pas Kongresit të Manastirit, lidhej drejtpërdrejt me procesin e njësimit të shkrimit shqip.
Kështu, veprimtaria e familjes Qiriazi përfaqësonte një model të integruar, ku shkolla, libri dhe organizimi kombëtar funksiononin në marrëdhënie të vazhdueshme.
2. Institucionet kombëtare dhe vazhdimësia e trashëgimisë së Rilindjes
Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 1912, nevoja për krijimin e institucioneve kombëtare të arsimit u bë edhe më e madhe.
Tradita e krijuar gjatë Rilindjes përbënte një bazë të rëndësishme për organizimin e sistemit arsimor shqiptar.
Në këtë periudhë, përvoja e familjes Qiriazi vazhdoi përmes Institutit Kyrias, ndërsa misionarët dhe institucionet amerikane kontribuuan në krijimin e shkollave të reja dhe në zhvillimin e arsimit teknik e profesional.
Kjo periudhë dëshmon kalimin nga përpjekjet për mbijetesën e shkollës shqipe drejt krijimit të një rrjeti më të gjerë institucionesh arsimore.
Megjithatë, ky proces nuk ishte i shkëputur nga përvoja e mëparshme. Ai mbështetej në traditën e krijuar nga veprimtarët e Rilindjes, në tekstet e botuara gjatë shekullit XIX dhe në rrjetet e bashkëpunimit ndërkombëtar që ishin zhvilluar gjatë dekadave të mëparshme.
PËRFUNDIM
Historia e zhvillimit të shkollës, librit dhe alfabetit shqip gjatë Rilindjes Kombëtare dëshmon se formimi kulturor i kombit shqiptar ishte rezultat i një procesi të gjerë bashkëpunimi ndërmjet veprimtarëve shqiptarë dhe institucioneve ndërkombëtare.
Familja Qiriazi zë një vend të veçantë në këtë proces, sepse përfaqëson lidhjen ndërmjet përpjekjes kombëtare dhe veprimtarisë konkrete arsimore. Gjerasim Qiriazi kontribuoi në përhapjen e literaturës shqipe dhe në zhvillimin e veprimtarisë protestante shqiptare. Gjergj Qiriazi u bë një figurë e rëndësishme e organizimit kombëtar, e botimeve dhe e marrëdhënieve me Shoqërinë Biblike Britanike. Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi e kthyen arsimimin e vajzave në një nga shtyllat e emancipimit kombëtar.
Bashkëpunimi me Bordin Amerikan të Komisionerëve për Misionet e Huaja ndihmoi në zhvillimin e institucioneve arsimore dhe në përgatitjen e kuadrove. Shoqëria Biblike Britanike kontribuoi në përkthimin, shtypjen dhe shpërndarjen e literaturës shqipe, duke krijuar një traditë të rëndësishme botuese që parapriu dhe mbështeti zhvillimin e arsimit kombëtar.
Kontributi i Rumanisë, i diasporës shqiptare, i qendrave botuese në Austro-Hungari, i institucioneve katolike në Shkodër dhe i komuniteteve arbëreshe në Itali dëshmon se përpjekjet për zhvillimin e kulturës shqiptare kishin marrë një dimension të gjerë ndërkombëtar.
Këto marrëdhënie nuk ishin të njëjta në natyrë dhe në objektiva. Disa institucione vepronin përmes misioneve fetare, të tjera përmes botimeve, arsimit, diplomacisë apo mbështetjes së shoqërive kulturore. Megjithatë, në rrethana të caktuara, veprimtaritë e tyre krijuan mundësi konkrete për zhvillimin e gjuhës dhe të kulturës shqiptare.
Dokumentet e Shoqërisë Biblike Britanike, raportet e Bordit Amerikan, korrespondenca e Gjergj Qiriazit, botimet e Kristoforidhit dhe dëshmitë mbi shkollat e familjes Qiriazi përbëjnë një bazë të rëndësishme për të kuptuar këtë histori.
Në fund, rëndësia e këtij bashkëpunimi qëndron në faktin se mbështetja ndërkombëtare u shndërrua në një faktor ndihmës të zhvillimit të institucioneve shqiptare. Librat e botuar, shkollat e hapura, mësuesit e përgatitur dhe alfabeti i njësuar krijuan kushtet për një kulturë kombëtare më të organizuar dhe më të qëndrueshme.
Nga përkthimi i librit te hapja e shkollës, nga shtypshkronja te njësimi i alfabetit, ky proces dëshmon se zhvillimi i arsimit shqiptar ishte një ndërmarrje kombëtare që u fuqizua edhe përmes bashkëpunimit ndërkombëtar.
Fusnotat:
[1] Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip, Stamboll, 12 tetor 1879. Për themelimin, anëtarësinë dhe veprimtarinë botuese shih edhe materialin historik të Radio Televizionit Shqiptar, 144th Anniversary of the Establishment of the Albanian Printing Society in Istanbul, 12 tetor 2023.
[2] Po aty. Për botimet e Sami dhe Naim Frashërit dhe shtypshkronjën e Bukureshtit, shih gjithashtu dokumentacionin historik mbi Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip.
[3] David Hosaflook, transkriptimi dhe studimi i raportit të Gjergj Qiriazit për Kongresin e Manastirit, George Kyrias’ Report of the Albanian Congress of Monastir (1908) for the Bible Society, 16 janar 2023. Raporti dokumenton përbërjen e Komisionit dhe zhvillimin e punimeve.
[4] George D. Kyrias, Reports of the Albanian Congress held in Monastir 1/14 of November 1908, 16 janar 1909, British and Foreign Bible Society Archives. Dorëshkrimi ruhet në koleksionin arkivor të Shoqërisë Biblike Britanike.
[5] Po aty. Për transkriptimin dhe identifikimin e dorëshkrimit shih David Hosaflook, George Kyrias’ Report of the Albanian Congress of Monastir (1908) for the Bible Society, Instituti për Studime Shqiptare dhe Protestante, 2023.
[6] George D. Kyrias, letër drejtuar Reverend T. R. Hodgsonit, 4 shtator 1908, mbi projektin e shtypshkronjës së klubit Bashkimi në Manastir. Dokumenti është publikuar dhe komentuar nga David Hosaflook në BFBS Report on the Congress of Monastir, 1908.
[7] Xhevat Lloshi, dokumentacioni historik mbi Shoqërinë Biblike dhe përkthimet shqipe, në studimin e publikuar nga David Hosaflook, The Bible Society and Albanian Translations, 25 shtator 2014.
[8] David Hosaflook, Albanian-American Schools 1891–1933, Instituti për Studime Shqiptare dhe Protestante. Dokumentacioni përfshin Shkollën e Vashave, mësuesit, Institutin Kyrias dhe institucionet e tjera arsimore shqiptaro-amerikane.
[9] Phineas Kennedy, Predikime, kujtimet mbi veprimtarinë misionare në Shqipëri; Violet Kennedy, Kortcha Bulletin, nr. 5, 2 dhjetor 1908. Shih gjithashtu materialet e konferencës shkencore të Universitetit Fan S. Noli mbi veprimtarinë e misionarëve amerikanë në Korçë.
[10] David Hosaflook, Albanian-American Schools 1891–1933, dokumentacioni historik mbi Institutin Kyrias, Shkollën Kennedy, Shkollën Teknike dhe Institutin Bujqësor Shqiptaro-Amerikan.
[11] Xhevat Lloshi, studimi mbi dokumentacionin e Shoqërisë Biblike Britanike në Londër, në David Hosaflook, The Bible Society and Albanian Translations, 2014. Dokumentet e konsultuara përfshijnë periudhën gusht 1816–mars 1946.
[12] British and Foreign Bible Society, botimet e Ungjillit sipas Mateut, 1824, dhe të Dhiatës së Re, Korfuz, 1827. Shih gjithashtu Xhevat Lloshi, The Bible Society and Albanian Translations.
[13] Kostandin Kristoforidhi dhe Alexander Thomson, botimet biblike në gjuhën shqipe, Kostandinopojë, 1866–1884. Për kronologjinë e botimeve dhe dokumentacionin përkatës shih Xhevat Lloshi, The Bible Society and Albanian Translations.
[14] Xhevat Lloshi, po aty. Dokumentacioni mbi Gjerasim Qiriazin, Athanas Sinën, Naim Frashërin, botimet e Bukureshtit më 1889 dhe rifillimin e botimeve biblike në Manastir më 1909.
[15] Impact of the British Bible Society and the American Board of Commissioners for Foreign Missions in the Albanian Cultural Awakening, studim shkencor, 2024, DOI: 10.1080/23311983.2024.2382527.
[16] Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip, dokumentacioni i botimeve në Stamboll dhe Bukuresht, 1879–1888.
[17] Said Olgun, “Contributions Albanian Diaspora in Romania to the Development of Albanian Nationalism in the Last Quarter of Nineteenth Century”, në Glimpses of Balkans Cultural History, Ankara, 2017, f. 27–42.
[18] Po aty, sidomos f. 28–29. Studimi mbështetet edhe në dokumentacionin e Arkivit Osman të Kryeministrisë së atëhershme, përfshirë referencat Y.PRK.ASK 68/43 dhe DH.MKT 2598/55.
Prishtinë, 16.11.2026



