Toleranca, dinjiteti dhe përgjegjësia institucionale
Nga: Isuf B.Bajrami
16 Nëntori – një kujtesë për tolerancën, drejtësinë dhe dinjitetin njerëzor
Më 16 nëntor, bota shënon Ditën Ndërkombëtare të Tolerancës, të shpallur nga UNESCO. Kjo ditë përkujton rëndësinë e respektimit të dallimeve, dinjitetit njerëzor, lirive themelore dhe bashkëjetesës paqësore. Por toleranca nuk është vetëm një vlerë morale apo një parim i marrëdhënieve ndërmjet njerëzve. Ajo është edhe provë e pjekurisë demokratike të institucioneve dhe e mënyrës se si ato sillen ndaj qytetarëve që kanë mendime, kërkesa dhe qëndrime të ndryshme.
Për Kosovën, ky reflektim merr një domethënie të veçantë në prag të një tjetër vendimi gjyqësor në Hagë.
Një shoqëri që ka kaluar luftën, humbjet e mëdha njerëzore, përndjekjet, sakrificat dhe një proces të gjatë të ndërtimit të institucioneve demokratike nuk mund të jetë indiferente ndaj mënyrës se si zhvillohen dhe përfundojnë proceset gjyqësore që lidhen me historinë e saj.
Toleranca nuk është heshtje përballë padrejtësisë. Nuk është pajtim i detyruar dhe as heqje dorë nga e drejta për të kundërshtuar. Ajo nënkupton respektimin e dinjitetit të tjetrit edhe kur nuk pajtohemi me të, mbrojtjen e të drejtave edhe kur ato u takojnë personave me të cilët nuk kemi të njëjtin qëndrim dhe kërkimin e drejtësisë pa e braktisur njerëzoren.
Në këtë kontekst duhet parë edhe procesi që pret vendimin e 17 nëntorit 2026 në Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë.
Drejtësia përtej emrave dhe pozicioneve
Gjykatësi Christopher Gosnell ka caktuar shpalljen e aktgjykimit ndaj Hashim Thaçit, Bashkim Smakajt, Isni Kilajt, Fadil Fazliut dhe Hajredin Kuçit për orën 10:00.
Kjo çështje ka objekt tjetër nga procesi i krimeve të luftës ndaj ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ajo lidhet me pretendimet për vepra penale kundër administrimit të drejtësisë, përfshirë ndërhyrjen në dëshmitarë, cenimin e fshehtësisë së procedurave dhe mosbindjen ndaj gjykatës.
Prokuroria pretendon se gjatë periudhës 12 prill – 2 nëntor 2023 janë përdorur vizitat në paraburgim për të përcjellë informacione konfidenciale dhe për të orientuar dëshmitarë lidhur me dëshmitë e tyre.
Në këtë dosje, Thaçit i atribuohen 11 pika të aktakuzës: tri për tentativë pengimi të personave zyrtarë, katër për cenim të fshehtësisë së procedurave dhe katër për mosbindje ndaj gjykatës.
Bashkim Smakaj, Isni Kilaj dhe Fadil Fazliu akuzohen secili për nga një pikë të tentativës për pengim dhe një të mosbindjes, ndërsa Hajredin Kuçi për dy pika të mosbindjes ndaj gjykatës.¹
Prokuroria ka kërkuar gjashtë vjet burgim për Thaçin, tre vjet për Smakajn, Kilajn dhe Fazliun, si dhe nëntë muaj për Kuçin.
Për Thaçin është kërkuar që dënimi të jetë i njëpasnjëshëm me atë të çështjes tjetër, nëse gjykata e pranon propozimin.
Por kërkesa e Prokurorisë nuk është aktgjykim. Gjykata duhet të vendosë në bazë të provave dhe standardit të fajësisë përtej dyshimit të arsyeshëm.
Përgjegjësia penale nuk mund të jetë kolektive, ndërsa pozita politike, institucionale apo historike e një personi nuk mund të zëvendësojë provën.
Rastet e mëhershme dhe nevoja për dallimin e përgjegjësive individuale
Për ta kuptuar kontekstin më të gjerë të hetimeve për ndërhyrje në drejtësi, duhet rikujtuar edhe çështja ndaj Haxhi Shalës, Sabit Januzit dhe Ismet Bahtijarit.
Më 4 shkurt 2025, Dhomat e Specializuara miratuan marrëveshjet për pranimin e fajësisë dhe dënuan Haxhi Shalën me tri vjet burgim, ndërsa Sabit Januzin dhe Ismet Bahtijarin me nga dy vjet.
Të tre kishin pranuar fajësinë për pengimin e personave zyrtarë në kryerjen e detyrave zyrtare dhe frikësimin gjatë procedurave penale.
Sipas marrëveshjeve të pranuara nga gjykata, ata kishin qenë pjesë e një grupi që synonte ta bindte një person të mos dëshmonte para Dhomave të Specializuara, përmes premtimit të një përfitimi.
Januzi dhe Bahtijari, duke vepruar sipas udhëzimeve të Shalës, iu afruan personit në fjalë në prill të vitit 2023.³
Ky rast ka rëndësi juridike, sepse dëshmon se ndërhyrja në dëshmitarë është trajtuar si çështje serioze nga Prokuroria dhe gjykata.
Megjithatë, ekziston një dallim juridik që nuk duhet anashkaluar: pranimi i fajësisë nga tre persona në një proces nuk përbën provë automatike të fajësisë së pesë personave në procesin tjetër.
Madje, edhe mënyra e përfundimit të atij rasti duhet të kuptohet saktë. Januzi dhe Bahtijari u liruan me kushte në shkurt 2025 dhe e përfunduan vuajtjen e dënimeve më 4 tetor 2025, ndërsa Haxhi Shala u lirua me kushte në shkurt 2026.
Dosja ndaj Thaçit dhe të tjerëve duhet të vlerësohet në mënyrë të pavarur, mbi bazën e provave të administruara në atë proces.
Kjo është pikërisht ajo që kërkon parimi i përgjegjësisë individuale.
28 orë incizime: prova apo interpretim?
Një nga elementet më të rëndësishme të procesit aktual janë rreth 28 orë biseda të regjistruara gjatë nëntë vizitave në paraburgim.
Prokuroria i interpreton këto komunikime si pjesë të një përpjekjeje të organizuar për të ndikuar te dëshmitarët.
Mbrojtja, nga ana tjetër, ka kundërshtuar përmbajtjen, interpretimin dhe besueshmërinë e transkripteve.
Në këtë debat ka rëndësi të veçantë dëshmia e ekspertes Helen Fraser, e cila ka ngritur shqetësime për metodologjinë e transkriptimit dhe besueshmërinë e materialeve të shkruara.
Megjithatë, ajo nuk ka pohuar se transkriptet janë domosdoshmërisht të gabuara dhe ka pranuar kufizimet që lidhen me mosnjohjen e gjuhës shqipe.
Kjo kërkon një dallim të qartë ndërmjet incizimit origjinal, transkriptimit të tij dhe interpretimit të përmbajtjes.
Një transkript nuk është vetë biseda. Ai është paraqitja e saj në formë të shkruar. Ndërsa interpretimi kërkon analizimin e kontekstit, identifikimin e folësve dhe vlerësimin e kuptimit të fjalëve.
Nëse një pjesë e materialit është e paqartë, gjykata duhet të përcaktojë se çfarë mund të provohet me siguri dhe çfarë mbetet në nivelin e interpretimit.
Prokuroria mbështetet te incizimet origjinale dhe materialet që pretendon se i përforcojnë ato. Mbrojtja kundërshton mënyrën se si këto materiale janë përdorur për të ndërtuar teorinë e akuzës.
Gjykatësi Gosnell ka bërë të ditur se identifikimin e folësve dhe vlerësimin e tingujve joverbalë do ta mbështesë te dëgjimi i incizimeve.
Kjo është një pikë me rëndësi, sepse gjykata duhet ta vlerësojë vetë provën dhe jo vetëm përshkrimin që njëra palë i bën asaj.
Pyetja themelore mbetet: a dëshmojnë komunikimet e regjistruara të gjitha elementet e veprave penale që u atribuohen të pandehurve, apo një pjesë e interpretimit të Prokurorisë mbetet e kontestueshme?
Përgjigjja duhet të jetë juridike, jo politike.
Garancitë procedurale dhe kufijtë e pushtetit gjyqësor
Një proces gjyqësor nuk vlerësohet vetëm nga rezultati përfundimtar. Ai vlerësohet edhe nga mënyra se si është zhvilluar.
Mbrojtja ka ngritur kundërshtime lidhur me interpretimin e dispozitave penale, trajtimin e informacioneve si konfidenciale, besueshmërinë e transkripteve dhe disa aspekte të zhvillimit të procedurës.
Thaçi ka paraqitur edhe kërkesë në Dhomën e Specializuar të Gjykatës Kushtetuese lidhur me caktimin e gjyqtarëve në këtë çështje. Më 5 shkurt 2026, Dhoma Kushtetuese e shpalli kërkesën të papranueshme.⁴
Ky vendim duhet të paraqitet ashtu siç është, pa i atribuar gjykatës konstatime që nuk i ka bërë.
Por kjo nuk e përjashton nevojën për shqyrtim kritik të çështjeve të tjera procedurale që janë ngritur gjatë gjykimit.
Në të drejtën penale, prezumimi i pafajësisë, barazia e armëve, e drejta për mbrojtje efektive dhe paanshmëria e gjykatës nuk janë formalitete.
Ato janë garanci që mbrojnë jo vetëm të akuzuarin, por edhe besueshmërinë e vetë drejtësisë.
Nëse një pretendim për shkelje procedurale është i pabazuar, gjykata duhet ta shpjegojë këtë. Nëse një shkelje provohet dhe ndikon në drejtësinë e procesit, ajo duhet të ketë pasojat e përcaktuara me ligj.
Nuk duhet të ngatërrohen kritikat e mbrojtjes me shkeljet e konstatuara gjyqësisht. Por as nuk duhet të konsiderohet se autoriteti i një institucioni e përjashton atë nga kontrolli juridik dhe kritikimi publik.
Drejtësia nuk kërkon besim të verbër. Ajo duhet ta fitojë besimin përmes arsyetimit dhe respektimit të ligjit.
Drejtësia ndërkombëtare përballë standardeve universale
Çështja e drejtësisë në Hagë nuk mund të trajtohet vetëm si një proces që i përket Kosovës. Ajo duhet të shihet edhe në kontekstin më të gjerë të drejtësisë ndërkombëtare, të standardeve universale të të drejtave të njeriut dhe të përgjegjësisë që kanë institucionet gjyqësore për të garantuar besueshmërinë e vendimeve të tyre.
Një gjykatë ndërkombëtare nuk e dëshmon legjitimitetin vetëm përmes mandatit që ka ose autoritetit juridik që i është dhënë. Ajo duhet ta dëshmojë atë përmes paanshmërisë, transparencës, barazisë së palëve, respektimit të të drejtave të mbrojtjes dhe arsyetimit bindës të vendimeve.
Këto standarde nuk janë kërkesa të veçanta të një shteti apo të një shoqërie. Ato janë pjesë e trashëgimisë juridike ndërkombëtare, të ndërtuar pas përvojave të rënda të luftërave, shkeljeve masive të të drejtave të njeriut dhe proceseve gjyqësore që kanë shënuar historinë moderne.
Nga Nurembergu e deri te tribunalet ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë dhe Ruandën, drejtësia ndërkombëtare ka synuar të vendosë një parim themelor: askush nuk është mbi ligjin, por askush nuk mund të dënohet jashtë ligjit.
Ky parim duhet të funksionojë në të dy drejtimet.
Përgjegjësia për krime të rënda nuk mund të relativizohet për shkak të pozitës politike ose historike të të akuzuarit. Por as pesha e akuzave dhe as rëndësia ndërkombëtare e një procesi nuk mund të justifikojnë shmangien nga standardet e gjykimit të drejtë.
Kosova ka interes të veçantë që drejtësia ndërkombëtare të funksionojë me standardet më të larta. Por ky interes nuk nënkupton heqjen dorë nga e drejta për të ngritur pyetje, për të kërkuar sqarime dhe për të kundërshtuar çdo vendim që konsiderohet i pambështetur në prova ose në ligj.
Të kërkosh standarde të larta nga drejtësia ndërkombëtare nuk është cenim i saj. Përkundrazi, është kërkesë për ta forcuar besueshmërinë e saj.
Përgjegjësia e Bashkimit Evropian: partneritet apo kushtëzim i njëanshëm?
Në këtë debat, përgjegjësia institucionale nuk duhet të kufizohet vetëm te institucionet e Kosovës. Ajo duhet të shtrihet edhe te Bashkimi Evropian dhe përfaqësuesit e tij, të cilët në raport me Kosovën nuk kanë vetëm rol këshillues e mbikëqyrës, por edhe përgjegjësi për të promovuar demokracinë, tolerancën, barazinë, mosdiskriminimin dhe respektimin e vullnetit demokratik të qytetarëve.
Kosova duhet të jetë transparente ndaj qytetarëve të saj, por edhe Bashkimi Evropian duhet të jetë transparent në mënyrën se si i formulon kërkesat, kushtëzimet dhe qëndrimet politike ndaj institucioneve të Kosovës.
Një partneritet i drejtë nuk mund të funksionojë vetëm mbi bazën e kërkesave që njëra palë ia drejton tjetrës. Ai kërkon dëgjim të ndërsjellë, respektim të sovranitetit institucional dhe përgjegjësi për pasojat që mund të prodhojnë vendimet politike.
Në këtë kontekst, qëndrimi i BE-së lidhur me ndryshimet në Ligjin për Dhomat e Specializuara ngre një çështje që meriton debat të hapur dhe serioz.
Më 6 tetor 2026, Kuvendi i Kosovës miratoi Ligjin nr. 11/L-001 për ndryshimin dhe plotësimin e Ligjit nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar.
Dy ditë më vonë, Bashkimi Evropian reagoi duke deklaruar se ndryshimet e miratuara ishin në kundërshtim me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës dhe kërkoi respektimin e mandatit dhe pavarësisë së Dhomave të Specializuara, si dhe garantimin e sigurisë së dëshmitarëve dhe të drejtave të viktimave.⁵
Më 22 tetor, Presidentja e Kosovës e ktheu ligjin në Kuvend për rishqyrtim, pas kërkesës së grupit parlamentar propozues. BE-ja e mirëpriti kthimin dhe rikujtoi pritjen e saj për konsultim në rast të vazhdimit të procedurës.⁶
Është e kuptueshme që Bashkimi Evropian të kërkojë respektimin e zotimeve ndërkombëtare të Kosovës dhe mbrojtjen e pavarësisë së institucioneve gjyqësore. Por këtu lind një pyetje tjetër, po aq legjitime:
A duhet që një zotim ndërkombëtar të interpretohet si pamundësi e përhershme për ta rishikuar një ligj, edhe kur ekzistojnë arsye të reja juridike, institucionale dhe shoqërore për ta bërë këtë?
Ligjet nuk janë të paprekshme. Ato janë instrumente juridike të krijuara për t’i shërbyer shoqërisë dhe interesit publik. Në një shtet demokratik, Kuvendi duhet ta ketë mundësinë t’i shqyrtojë, t’i plotësojë dhe t’i ndryshojë ato, në përputhje me Kushtetutën dhe detyrimet ndërkombëtare.
Ndryshimi i një ligji nuk është vetvetiu cenim i sundimit të ligjit. Përkundrazi, edhe mosndryshimi i një ligji, kur ai kërkon përmirësim, mund të bëhet problem për drejtësinë dhe interesin publik.
Nuk mund të pretendohet se një ligj është i përkryer dhe i përjashtuar përgjithmonë nga rishikimi. Shoqëritë ndryshojnë, përvojat juridike zhvillohen dhe nevojat e qytetarëve evoluojnë. Për këtë arsye, edhe legjislacioni duhet të jetë në gjendje t’u përgjigjet rrethanave të reja.
Megjithatë, kjo e drejtë nuk është e pakufizuar. Asnjë ndryshim ligjor nuk mund të përdoret për të cenuar pavarësinë e gjykatave, për të ndërhyrë në çështje konkrete gjyqësore, për të cenuar të drejtat e viktimave dhe dëshmitarëve ose për të krijuar imunitet nga përgjegjësia penale.
Çdo propozim duhet të kalojë nëpër një shqyrtim serioz kushtetues dhe juridik.
Pikërisht këtu duhet të vendoset debati: jo në mes të dy skajeve, as në pranimin e pakushtëzuar të çdo ndryshimi, as në shpalljen e një ligji si të pandryshueshëm.
Bashkimi Evropian duhet të shpjegojë qartë se cilat dispozita të propozuara i konsideron në kundërshtim me detyrimet ndërkombëtare, cilat janë bazat juridike të kundërshtimit dhe në çfarë mënyre mund të realizohet një rishikim ligjor pa cenuar pavarësinë e drejtësisë dhe të drejtat e palëve.
Njëkohësisht, institucionet e Kosovës duhet të dëshmojnë se ndryshimet që propozojnë nuk janë rezultat i emocioneve politike, presionit publik apo interesave të përkohshme, por i një analize të mirëfilltë juridike dhe kushtetuese.
Një çështje tjetër që meriton vëmendje është natyra e konsultimit me Bashkimin Evropian, e paraparë në kuadër të zotimeve të vitit 2014.
Konsultimi është pjesë e një marrëdhënieje institucionale dhe duhet të respektohet. Por konsultimi nuk duhet të barazohet automatikisht me një të drejtë të përgjithshme vetoje mbi vullnetin legjislativ të Kuvendit të Kosovës.
Duhet të bëhet dallimi ndërmjet detyrimeve konkrete ndërkombëtare dhe interpretimit politik të tyre. Asnjëra palë nuk duhet ta zëvendësojë argumentin juridik me autoritetin politik.
Evropa duhet të jetë edhe shembull i tolerancës
Ekziston edhe një dimension tjetër që nuk duhet anashkaluar: mënyra se si përfaqësuesit e BE-së komunikojnë me një shoqëri që ka përjetuar luftë, humbje të mëdha njerëzore dhe një histori të ndërlikuar të ndërtimit të shtetit.
Kur një shoqëri shpreh shqetësime për një proces gjyqësor, për një ligj apo për pasojat e një vendimi, këto shqetësime nuk duhet të trajtohen paraprakisht si kundërshtim ndaj drejtësisë ose si refuzim i vlerave evropiane.
Qytetarët e Kosovës kanë të drejtë të kenë mendime të ndryshme për Dhomat e Specializuara, për mandatin e tyre, për mënyrën e funksionimit dhe për ndryshimet e mundshme ligjore. Kjo nuk i bën ata më pak evropianë dhe as më pak të përkushtuar ndaj demokracisë.
BE-ja duhet të jetë veçanërisht e kujdesshme që qëndrimet e saj politike të mos krijojnë perceptimin e paragjykimit ndaj një shoqërie, historisë së saj apo shqetësimeve të saj kolektive.
Toleranca nuk mund të kërkohet vetëm nga qytetarët. Ajo duhet të dëshmohet edhe nga institucionet dhe përfaqësuesit ndërkombëtarë.
Nuk mund të kërkohet dialog, ndërkohë që mendimi ndryshe trajtohet si pengesë. Nuk mund të kërkohet besim, pa u krijuar hapësirë për pyetje dhe kundërshtime. Dhe nuk mund të kërkohet respektim i standardeve demokratike, nëse vullneti i institucioneve të zgjedhura të një vendi nuk trajtohet me seriozitetin që meriton.
Kjo nuk nënkupton se BE-ja duhet të pajtohet me çdo vendim të Kosovës. Përkundrazi, ajo ka të drejtë dhe përgjegjësi të shprehë kundërshtime kur konsideron se një veprim bie ndesh me zotimet ndërkombëtare. Por këto kundërshtime duhet të shoqërohen me argumente të qarta juridike, dialog dhe respekt për institucionet demokratike.
Kosova ka nevojë për Evropën, por edhe Evropa duhet ta kuptojë Kosovën.
Partneriteti nuk mund të ndërtohet mbi marrëdhënie të njëanshme, ku njëra palë vetëm kërkon, ndërsa tjetra vetëm duhet të dëshmojë bindje.
Një Evropë që promovon demokracinë duhet të jetë e gatshme ta dëgjojë edhe pakënaqësinë demokratike. Një Evropë që mbron sundimin e ligjit duhet të pranojë se ligjet mund dhe duhet të rishikohen përmes procedurave demokratike. Dhe një Evropë që promovon tolerancën duhet të jetë e kujdesshme ndaj çdo qëndrimi që mund të perceptohet si paragjykim ndaj një shoqërie.
Respektimi i zotimeve ndërkombëtare dhe e drejta për të ndryshuar ligjet nuk janë domosdoshmërisht dy gjëra të papajtueshme. Sfida është të gjendet zgjidhja që i mbron të dyja: drejtësinë dhe sovranitetin demokratik.
Kosova nuk duhet të kërkojë përjashtim nga standardet evropiane. Por as Bashkimi Evropian nuk duhet të kërkojë përjashtim nga parimi i respektimit të demokracisë dhe barazisë në marrëdhëniet me partnerët e tij.
Dënimet e rënda dhe ndjeshmëria e shoqërisë
Një dimension tjetër që nuk mund të lihet jashtë analizës është ndikimi i dënimeve të rënda në ndërgjegjen qytetare.
Më 16 shtator 2026, në procesin tjetër, Thaçi u dënua me 25 vjet burgim, Kadri Veseli me 18 vjet, Rexhep Selimi me 13 vjet dhe Jakup Krasniqi me 25 vjet burgim.
Gjykata nuk i gjeti të akuzuarit fajtorë për krime kundër njerëzimit, por i shpalli përgjegjës për krimet e luftës të përcaktuara në aktgjykim. Ky është aktgjykim i shkallës së parë, ndaj të cilit procedura e ankimit mbetet pjesë e rrugës juridike.⁷
Ai ka krijuar një realitet të ri juridik dhe një debat të gjerë publik në Kosovë.
Tashmë, për Thaçin pritet edhe një vendim tjetër, në një çështje me objekt dhe akuza të ndryshme.
Këtu duhet të ndalemi te një çështje parimore: si duhet të vlerësohen dënimet e rënda dhe të njëpasnjëshme, veçanërisht kur ato prekin persona me peshë në historinë politike dhe institucionale të një vendi?
Dënimi penal duhet të jetë proporcional me veprën e provuar dhe përgjegjësinë individuale. Ai nuk duhet të shndërrohet në instrument për të dhënë mesazhe politike, as të përcaktohet nga klima publike apo nga presioni i jashtëm.
Secila çështje duhet të vlerësohet veçmas. Secili dënim duhet të ketë bazë ligjore dhe arsyetim të qartë.
Përsëritja e kërkesave për dënime të rënda, në procese të ndryshme, mund të krijojë te një pjesë e qytetarëve perceptimin e një presioni të vazhdueshëm gjyqësor. Ky perceptim nuk është vetvetiu provë e padrejtësisë, por është një realitet shoqëror që institucionet nuk duhet ta injorojnë.
Besimi publik nuk ndërtohet duke kërkuar nga qytetarët të pranojnë çdo vendim pa pyetje. Ai ndërtohet duke u dhënë përgjigje pyetjeve të arsyeshme.
Qytetari nuk është spektator i drejtësisë
Në një shoqëri demokratike, qytetari nuk është spektator që duhet të presë në heshtje përfundimin e proceseve gjyqësore. Ai është bartës i sovranitetit, i lirive themelore dhe i së drejtës për të kërkuar llogaridhënie nga institucionet.
E drejta për të protestuar, për të shprehur pakënaqësi, për të kritikuar vendimet gjyqësore dhe për të kërkuar respektimin e standardeve të drejtësisë nuk është privilegj që institucionet mund ta japin ose ta kufizojnë sipas rrethanave. Është e drejtë themelore demokratike.
Asnjë qytetar nuk duhet të ndihet i detyruar të heshtë vetëm pse një çështje trajtohet nga një gjykatë ndërkombëtare. Asnjë kritikë nuk duhet të konsiderohet automatikisht sulm ndaj drejtësisë dhe asnjë kërkesë për llogaridhënie nuk duhet të interpretohet si mungesë respekti ndaj institucioneve.
Qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë sqarime për vendimet, të kundërshtojnë interpretimet juridike, të organizojnë tubime paqësore dhe të kërkojnë përdorimin e të gjitha mjeteve ligjore që garantojnë të drejtat e tyre.
Këto të drejta mbrohen edhe nga Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike.
Por ekziston edhe një përgjegjësi që shoqëron ushtrimin e këtyre lirive.
Pakënaqësia duhet të shprehet lirshëm, por jo përmes dhunës. Kritika duhet të jetë e guximshme, por jo përmes kërcënimit. Protesta duhet të jetë e vendosur, por jo në dëm të sigurisë dhe dinjitetit të qytetarëve të tjerë.
Një demokraci e shëndoshë nuk frikësohet nga qytetarët që kundërshtojnë. Ajo duhet të shqetësohet kur institucionet nuk dëgjojnë, nuk arsyetojnë dhe nuk japin llogari.
Prandaj, përgjegjësia kryesore nuk mund t’i ngarkohet vetëm qytetarit. Institucionet kanë detyrim të krijojnë hapësirë për dëgjimin e pakënaqësisë, për komunikim transparent dhe për trajtimin serioz të shqetësimeve publike.
Pakënaqësia qytetare kërkon dëgjim, jo nënvlerësim
Historia e shoqërive demokratike dëshmon se pakënaqësitë e grumbulluara, kur nuk dëgjohen dhe nuk trajtohen me seriozitet, mund të shndërrohen në kriza të thella institucionale dhe shoqërore.
Prandaj, vigjilenca nuk duhet të jetë vetëm detyrë e qytetarëve. Ajo është përgjegjësi e veçantë e institucioneve.
Vendimet me ndikim të madh shoqëror kërkojnë komunikim të kujdesshëm, transparencë dhe shpjegim të qartë të bazës juridike. Heshtja institucionale, arroganca në komunikim ose nënvlerësimi i shqetësimeve publike mund ta thellojnë distancën ndërmjet institucioneve dhe qytetarëve.
Një shoqëri nuk mund të konsiderohet e qetë vetëm pse nuk ka protesta. Qetësia e dukshme nuk është gjithmonë dëshmi e besimit. Ndonjëherë, ajo mund të fshehë zhgënjim, pasiguri dhe ndjenjën se zëri qytetar nuk po dëgjohet.
Pikërisht për këtë arsye, institucionet duhet të jenë të vëmendshme ndaj çdo shenje të rënies së besimit publik.
Në këtë drejtim, institucionet e Kosovës kanë përgjegjësi të mos e lënë shoqërinë pa informim dhe pa orientim juridik. Ato duhet të mbrojnë të drejtën e qytetarëve për reagim, të garantojnë sigurinë publike dhe të krijojnë hapësirë për shprehjen paqësore të pakënaqësisë.
Por përgjegjësia nuk përfundon te institucionet vendore. Edhe aktorët ndërkombëtarë, veçanërisht Bashkimi Evropian, duhet të jenë të vetëdijshëm për ndikimin që kanë deklaratat dhe kushtëzimet e tyre në perceptimin publik.
Nëse kërkohet maturi nga qytetarët, duhet të ketë maturi edhe në komunikimin institucional ndërkombëtar. Nëse kërkohet respektim i mendimit ndryshe, ai duhet të respektohet në të gjitha nivelet e marrëdhënieve demokratike.
Njëkohësisht, përfaqësuesit politikë, organizatat qytetare, mediat dhe figurat publike duhet të tregojnë maturi të veçantë.
Gjuha që nxit urrejtje, hakmarrje ose përplasje mund të prodhojë pasoja që tejkalojnë shumë qëllimin fillestar të një reagimi.
Nuk duhet të harrojmë se në situata të tensionuara, një fjalë e papërgjegjshme, një interpretim i manipuluar ose një veprim i pakontrolluar mund të shkaktojë pasoja të pariparueshme.
Asnjë institucion nuk duhet ta ngatërrojë qetësinë me pajtimin dhe asnjë qytetar nuk duhet ta ngatërrojë revoltën me të drejtën për dhunë.
Vigjilenca demokratike nënkupton të jesh i gatshëm të kundërshtosh padrejtësinë, por edhe të jesh mjaftueshëm i përgjegjshëm për të mos krijuar një padrejtësi tjetër.
Përgjegjësia institucionale përballë ndërgjegjes qytetare
Institucionet nuk duhet të presin që pakënaqësia të arrijë kulmin për të filluar komunikimin me qytetarët.
Përgjegjësia institucionale nënkupton parandalimin e tensioneve përmes transparencës, informimit të saktë dhe respektimit të së drejtës për mendim ndryshe.
Në këtë kuptim, edhe institucionet ndërkombëtare duhet të kuptojnë se vendimet e tyre mund të kenë ndikim përtej sallës së gjyqit. Ato mund të ndikojnë në perceptimin publik për drejtësinë, në besimin ndaj institucioneve dhe në marrëdhëniet e një shoqërie me të kaluarën e saj.
Kjo nuk nënkupton se vendimet duhet të përshtaten me pritjet e opinionit publik. Gjykatat nuk mund të vendosin sipas popullaritetit dhe as sipas presionit të rrugës.
Por kjo nënkupton se vendimet duhet të jenë aq të qarta, të arsyetuara dhe të mbështetura në prova, saqë edhe kur nuk pranohen nga të gjithë, të mund të kuptohen në bazë të standardeve juridike.
Institucionet duhet të jenë të vetëdijshme se autoriteti formal nuk e garanton vetvetiu besimin qytetar.
Besimi ndërtohet me drejtësi, me përgjegjësi dhe me gatishmëri për t’u përgjigjur ndaj kritikës.
16 Nëntori dhe kuptimi i vërtetë i tolerancës
Deklarata e UNESCO-s për Parimet e Tolerancës, e miratuar më 16 nëntor 1995, e lidh tolerancën drejtpërdrejt me të drejtat e njeriut, pluralizmin, demokracinë dhe sundimin e ligjit.
Në thelbin e saj, toleranca nuk është as koncesion dhe as indiferencë, por respektim aktiv i të drejtave dhe lirive themelore të të tjerëve.
Ky parim ka rëndësi të veçantë në kohën kur shoqëritë përballen me polarizim politik dhe mosmarrëveshje të thella rreth drejtësisë.
Toleranca nuk kërkon që qytetari të heqë dorë nga bindjet e veta. Nuk kërkon që viktimat të harrojnë dhe as që shoqëria të mos kërkojë përgjegjësi.
Ajo kërkon që kërkimi i drejtësisë të mos shndërrohet në urrejtje dhe që dallimet të mos bëhen arsye për cenimin e dinjitetit njerëzor.
Në këtë kuptim, toleranca është edhe përgjegjësi institucionale.
Një gjykatë duhet të jetë e paanshme. Një prokurori duhet ta provojë akuzën. Një mbrojtje duhet të ketë mundësi reale për ta kundërshtuar atë. Një qytetar duhet të ketë të drejtën të shprehë pakënaqësinë.
Edhe institucionet ndërkombëtare duhet ta pranojnë se demokracia nuk ndërtohet përmes bindjes së njëanshme, por përmes dialogut, respektimit të dallimeve dhe përgjegjësisë së ndërsjellë.
Këto parime nuk e dobësojnë drejtësinë. Përkundrazi, e bëjnë atë më të besueshme.
Drejtësia duhet ta dëgjojë edhe ndërgjegjen qytetare
Në fund, çështja nuk është vetëm se çfarë vendimi do të shpallet në Hagë, por edhe çfarë mesazhi do të përcjellë ai për besueshmërinë e drejtësisë, respektimin e të drejtave të njeriut dhe përgjegjësinë e institucioneve.
Drejtësia ndërkombëtare nuk duhet të kërkojë nga qytetarët vetëm respektim të vendimeve të saj. Ajo duhet të jetë e gatshme të dëgjojë edhe pyetjet, shqetësimet dhe kritikat që lindin nga shoqëritë mbi të cilat këto vendime kanë ndikim.
Edhe Bashkimi Evropian, në raport me Kosovën, duhet ta kuptojë se partneriteti nuk matet vetëm me numrin e kushteve që njëra palë i vendos tjetrës. Ai matet edhe me aftësinë për të dëgjuar, për të kuptuar shqetësimet dhe për të respektuar hapësirën demokratike të partnerit.
Qytetari ka të drejtë të kërkojë drejtësi, të kundërshtojë, të protestojë dhe të mos pajtohet. Këto të drejta nuk duhet të relativizohen nga pesha politike e një procesi apo nga autoriteti formal i një institucioni.
Por po aq e rëndësishme është që reagimi të mos e humbë karakterin e tij demokratik. Dhuna, përplasjet dhe hakmarrja nuk e përmirësojnë drejtësinë. Ato mund të dëmtojnë vetë shoqërinë që kërkon ta mbrojë atë.
Prandaj, vigjilenca duhet të jetë e përbashkët: institucionet e Kosovës të mos e nënvlerësojnë qytetarin, institucionet ndërkombëtare të mos e paragjykojnë shoqërinë, qytetari të mos e humbë përgjegjësinë dhe drejtësia të mos e harrojë se autoriteti i saj mbështetet në besimin që krijon.
Kosova ka kaluar mjaftueshëm sprova për ta ditur se sa i rëndë është çmimi i përçarjes dhe i dhunës. Nuk ka nevojë për një plagë tjetër, por as për heshtje përballë pyetjeve që kërkojnë përgjigje.
Drejtësia nuk mund të jetë selektive. Të drejtat e njeriut nuk mund të jenë të negociueshme. E drejta e qytetarit për të kundërshtuar nuk mund të jetë e kushtëzuar nga pajtimi me institucionet.
Në këtë frymë, 16 Nëntori, Dita Ndërkombëtare e Tolerancës, duhet të jetë më shumë se një përkujtim simbolik. Duhet të jetë thirrje për drejtësi me dinjitet, për kundërshtim pa dhunë, për institucione që dëgjojnë dhe për partneritete ndërkombëtare që respektojnë demokracinë në të dy drejtimet.
Qytetari nuk ka detyrim të heshtë përballë asaj që e konsideron padrejtësi. Institucionet nuk kanë të drejtë ta nënvlerësojnë zërin e tij. Bashkimi Evropian nuk duhet ta ngatërrojë partneritetin me kushtëzimin e njëanshëm. Ndërsa të gjithë kanë përgjegjësinë të mos lejojnë që një krizë e besimit në drejtësi të shndërrohet në krizë të paqes dhe sigurisë shoqërore.
Sepse drejtësia që nuk dëgjon qytetarin rrezikon ta humbë besimin e tij, ndërsa qytetari që humb vigjilencën dhe përgjegjësinë rrezikon ta dëmtojë vetë të ardhmen për të cilën kërkon drejtësi.
Fusnotat:
1. Dhomat e Specializuara të Kosovës, KSC-BC-2023-12, Aktakuza e konfirmuar dhe aktakuza e ndryshuar, 29 nëntor 2024 dhe 16 prill 2025.
2. Dhomat e Specializuara të Kosovës, KSC-BC-2023-12, Njoftimi për shpalljen e aktgjykimit më 17 nëntor 2026 dhe historiku i çështjes.
3. Dhomat e Specializuara të Kosovës, KSC-BC-2023-10, Vendimi për miratimin e marrëveshjeve për pranimin e fajësisë dhe shqiptimin e dënimeve, 4 shkurt 2025.
4. Dhomat e Specializuara të Kosovës, KSC-CC-2025-31, Vendimi mbi kërkesën kushtetuese të Hashim Thaçit, 5 shkurt 2026.
5. European External Action Service, Spokesperson’s Statement on the Adopted Law on the Kosovo Specialist Chambers, 8 tetor 2026.
6. Presidenca e Republikës së Kosovës, Vendimi për kthimin e Ligjit për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar në Kuvend për rishqyrtim, 22 tetor 2026; European External Action Service, deklarata lidhur me kthimin e ligjit dhe konsultimin institucional, tetor 2026.
7. Dhomat e Specializuara të Kosovës, KSC-BC-2020-06, Aktgjykimi i shkallës së parë në çështjen Thaçi dhe të tjerët, 16 shtator 2026.
8. Kuvendi i Republikës së Kosovës, Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015.
9. Kuvendi i Republikës së Kosovës, Ligji nr. 11/L-001 për ndryshimin dhe plotësimin e Ligjit nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, tetor 2026.
10. Republika e Kosovës dhe Bashkimi Evropian, Exchange of Letters between the President of Kosovo and the High Representative of the European Union for Foreign Affairs and Security Policy, 2014.
11. UNESCO, Declaration of Principles on Tolerance, Paris, 16 nëntor 1995.
12. Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, Rezoluta 51/95, International Day for Tolerance, 12 dhjetor 1996.
13. Këshilli i Evropës, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, nenet 6, 10 dhe 11.
14. Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, nenet 30, 31, 40, 43 dhe 65.
15. Organizata e Kombeve të Bashkuara, Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut, 10 dhjetor 1948.
16. Organizata e Kombeve të Bashkuara, International Covenant on Civil and Political Rights, 1966, nenet 14, 19 dhe 21.
17. Komiteti për të Drejtat e Njeriut i Kombeve të Bashkuara, General Comment No. 37 on the Right of Peaceful Assembly, CCPR/C/GC/37, 2020.
18. Organizata e Kombeve të Bashkuara, Basic Principles on the Independence of the Judiciary, 1985.
19. Organizata e Kombeve të Bashkuara, Basic Principles on the Role of Lawyers, Havana, 1990.
20. Komisioni Evropian, Kosovo Report 2026, kapitulli 23, Drejtësia dhe të drejtat themelore.
Prishtinë,16.11.2026



