Familjet përballen me “humbjen e paqartë”, të pasigurta nëse të afërmit e zhdukur kanë vdekur apo janë ndaluar, thotë Kryqi i Kuq.
Zyrtarët e OKB-së paralajmërojnë se heqja e rrënojave në zonat nën kontrollin ushtarak izraelit rrezikon të shkatërrojë mbetjet njerëzore dhe provat e krimeve të mundshme ndërkombëtare.
Ndërsa lufta në Gaza hyn në vitin e saj të katërt, mijëra familje palestineze mbeten pa përgjigje për të dashurit e tyre që u zhdukën gjatë tre viteve të sulmeve dhe shkatërrimit izraelit.
Përmasat e detyrës janë të jashtëzakonshme.
OKB-ja vlerëson se lufta ka prodhuar miliona tonë rrënoja në të gjithë Gazën, ndërsa Mbrojtja Civile Palestineze vlerëson se më shumë se 8,000 persona mbeten të zhdukur nën rrënoja.
Për shumë familje, madje edhe të dinë se ku të kërkojnë është e pamundur. Të afërmit e zhdukur mund të jenë varrosur nën ndërtesa të shkatërruara, të ndaluar ose përndryshe të jenë të pagjetur, duke i lënë familjet të paafta për të organizuar një varrim ose për të ditur nëse duhet të vazhdojnë të shpresojnë për kthimin e tyre.
Pat Griffiths, zëdhënës i Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq (KNKK) në Jerusalem, përshkroi se si ka parë familje të mblidhen në spitale kur autobusët që transportojnë të ndaluar palestinezë të liruar mbërrijnë në Gaza.
Disa mbajnë fotografi të të afërmve të zhdukur, pa e ditur nëse personi që po kërkojnë është ndaluar apo është vrarë.
Psikologët e KNKK-së e përshkruajnë atë që përjetojnë këto familje si “humbje të paqartë”.
“Ti nuk e di nëse i dashuri yt, për të cilin nuk ke dëgjuar … është gjallë apo nëse është vrarë. Nuk e di nëse është ndaluar apo jo”, i tha ai Anadolu.
“Mijëra njerëz jetojnë në këtë gjendje pasigurie. Kjo dhimbje e të mosditurit se çfarë të bësh apo si të ndihesh saktësisht. Ata kanë mbetur të bllokuar.”
Amani Al Naouq, zëdhënëse e KNKK-së në Gaza, tha se familjet i drejtohen vazhdimisht organizatës me të njëjtën pyetje.
“Ne thjesht duam të dimë se çfarë u ka ndodhur”, kujtoi ajo duke i dëgjuar të thonë. “‘Nëse kanë vdekur, mund të çlirohemi nga kjo pasiguri. Por fakti që nuk e dimë nëse kanë vdekur apo janë gjallë’ – kjo është një nga gjërat më të vështira për ta.”
Al Naouq i tha Anadolu-s se disa familje vazhdojnë të kontaktojnë KNKK-në edhe kur e dinë se mund të mos ketë përgjigje të menjëhershme, thjesht sepse kanë nevojë për një vend ku të ndajnë atë që i rëndon.
Të tjerë, tha ajo, përfundimisht fillojnë të pranojnë se një i afërm i zhdukur ka vdekur, pavarësisht se nuk kanë asnjë konfirmim.
Pasiguria po zhvillohet në mes të një sfide të jashtëzakonshme të kërkim-shpëtimit, me pjesën më të madhe të mjedisit të ndërtuar të Gazës të shkatërruar ose dëmtuar dhe me mbetje njerëzore që besohet se ndodhen mes rrënojave, së bashku me municione të pashpërthyera, materiale të rrezikshme dhe prova të mundshme me rëndësi për hetimet mbi krimet ndërkombëtare.
Ekipet e kërkim-shpëtimit përballen me një detyrë “gjigante”
Kostoja e heqjes dhe menaxhimit të më shumë se 68 milionë tonëve metrikë rrënoja në Gaza tejkalon 1.7 miliardë dollarë, sipas Vlerësimit të Shpejtë të Dëmeve dhe Nevojave për Rripin e Gazës, të prillit 2026, nga Bashkimi Evropian, OKB-ja dhe Banka Botërore.
Përpjekja kërkon gjithashtu qasje në makineri të rënda dhe pajisje të specializuara, së bashku me furnizime të vazhdueshme me karburant kushte që aktualisht janë shumë larg përmbushjes.
Al Naouq tha se ekipet e kërkim-shpëtimit kanë makineri të rënda jashtëzakonisht të kufizuara, duke u mbështetur ndonjëherë në një ose dy ekskavatorë të marrë me kontratë nga furnizues privatë, ndërsa pjesa më e madhe e punës kryhet me pajisje të vogla dhe me dorë.
Me kapacitete të kufizuara, ekipet varen shumë nga familjet për të përcaktuar saktësisht se ku janë parë për herë të fundit të afërmit ndërtesën, dhomën dhe se kush ishte me ta. Kjo i detyron familjet të rijetojnë momentet kur nuk ishin në gjendje të arrinin ose të shpëtonin të dashurit e tyre, tha Al Naouq.
“Është në fakt rihapja e një plage për këto familje”, tha ajo.
Griffiths, i cili së fundmi kaloi një javë në Gaza, përshkroi se kishte parë “kilometra e kilometra vetëm male me rrënoja”, ku një pjesë e madhe e tyre paraqiste rrezik nga mbetjet e pashpërthyera të luftës.
KNKK-ja mbështet marrjen me qira të dy ekskavatorëve për ekipet e kërkim-shpëtimit, tha ai, por kjo është “një pikë ujë në oqean”.
“Përmasat e detyrës që kanë përpara janë tronditëse. Janë gjigante.”
Griffiths tha se problemi rëndohet nga kufizimet e qasjes, me ekipet e kërkim-shpëtimit të paafta për të arritur në pjesën më të madhe të Rripit të Gazës për të kryer punën e tyre në mënyrë të sigurt.
Testimi i ADN-së gjithashtu aktualisht nuk është i disponueshëm në Gaza, sipas KNKK-së.
Në vend të tij, ekipet mjekoligjore mbështeten në informacione që përfshijnë moshën, gjininë, gjatësinë, dëmtimet e mëparshme, të dhënat dentare, veshjet, sendet personale dhe vendin ku janë gjetur mbetjet.
Por koha mund t’i zhdukë këto të dhëna përmes dekompozimit dhe skeletizimit, ndërsa lëvizja e rrënojave mund t’i ndajë mbetjet nga vendndodhja e tyre fillestare.
“Sa më shumë kohë të kalojë, aq më e vështirë bëhet identifikimi i të ndjerit”, tha Griffiths.
Duke u bazuar në përvojën e KNKK-së në konflikte, përfshirë Sirinë, Irakun, Afganistanin dhe Ballkanin, ai tha se kërkimet për personat e zhdukur mund të vazhdojnë për vite ose edhe dekada.
“Është një nga tragjeditë e konfliktit të armatosur”, tha ai.
“Lufta nuk ka përfunduar derisa të gjendet bashkëshorti i saj”
Mayy El Sheikh, nga Zyra e OKB-së për të Drejtat e Njeriut në territorin e pushtuar palestinez, kujtoi intervistimin e një gruaje 37-vjeçare me aftësi të kufizuara, bashkëshorti i së cilës mbeti i zhdukur pas një sulmi ndaj shtëpisë së familjes së tij në Gazën veriore në vitin 2023. Çifti ka një djalë 5-vjeçar.
Pothuajse çdo anëtar i familjes së bashkëshortit të saj u vra, tha El Sheikh. Disa u gjetën, por bashkëshorti i saj jo.
Gruaja beson se e di se ku ndodhet grumbulli i rrënojave që përmban trupin e tij, por nuk mund të arrijë atje sepse ndodhet përtej vijës së vendosjes së forcave izraelite e ashtuquajtura “vija e verdhë”.
Rikujtimi i të gjitha këtyre ishte “jashtëzakonisht i dhimbshëm” për të, tha El Sheikh. “Ajo ndjeu se nuk mund ta mbështeste djalin e saj që të rimëkëmbej gjithashtu, sepse ai nuk ka varr për të vizituar, dhe se ajo e kishte zhgënjyer bashkëshortin e saj, se nuk kishte qenë në gjendje ta nderonte.”
“Për të, lufta nuk ka përfunduar derisa të gjendet bashkëshorti i saj”, shtoi ajo.
Familje të tjera kanë besuar se të afërmit e zhdukur kanë vdekur, vetëm që më vonë t’i njohin ata të gjallë në imazhe ose video nga burgjet izraelite, tha El Sheikh.
“Është pikërisht ajo shkallë pasigurie, të mos dish as nëse i dashuri yt është gjallë apo i vdekur”, tha ajo.
Provat mund të “humbasin përgjithmonë”
Shqetësimet për fatin e provave të mundshme brenda rrënojave të Gazës janë ngritur së fundmi nga Raportuesja Speciale e OKB-së për Territorin e Pushtuar Palestinez, Francesca Albanese, e cila paralajmëroi se heqja, thërrmimi dhe zhvendosja e rrënojave në zonat nën kontrollin ushtarak izraelit mund të shkatërtojë mbetjet njerëzore dhe provat e mundshme të krimeve të pretenduara ndërkombëtare.
El Sheikh gjithashtu paralajmëroi për atë që mund të jetë duke u zhdukur ndërsa rrënojat e Gazës po trazohen.
“Është pothuajse e pashmangshme që provat po humbasin, dëmtohen ose po zhvendosen ndërsa flasim”, tha ajo, duke përmendur shkallën e shkatërrimit, kufizimet e qasjes, raportimet për heqjen dhe thërrmimin e rrënojave, si dhe mungesën e makinerive të rënda dhe të kapaciteteve për identifikimin mjekoligjor.
Ajo tha se pjesë të mëdha të Gazës mbeten të paarritshme për vëzhguesit dhe hetuesit e pavarur, veçanërisht zonat nën kontrollin ushtarak izraelit, duke e bërë të vështirë përcaktimin e asaj që po ndodh me mbetjet njerëzore dhe provat e mundshme atje.
El Sheikh tha se që nga shpallja e armëpushimit ka pasur gjithashtu raportime të përsëritura për kthimin e mbetjeve te autoritetet palestineze pa informacionin që mund të jetë thelbësor për identifikimin dhe përcaktimin e asaj që ka ndodhur.
“Ata ua kanë kthyer mbetjet autoriteteve palestineze, ndonjëherë edhe mbetje të pjesshme, pa identifikim dhe pa qartësi se ku janë gjetur ose se si janë vrarë”, tha ajo.
Griffiths tha se nëse mbetjet zhvendosen bashkë me rrënojat, vendndodhja e tyre fillestare një pjesë e rëndësishme e provave për identifikimin mund të humbasë, ndërsa mbetjet mund të copëtohen gjithashtu.
Srinivasan Muralidhar, kryetar i Komisionit të Pavarur Ndërkombëtar të Hetimit të OKB-së për Territorin e Pushtuar Palestinez, përfshirë Jerusalemin Lindor, dhe Izraelin, tha se komisioni ka marrë raportime për heqjen e rrënojave dhe mundësinë e shkatërrimit të provave.
“Jemi të shqetësuar se heqja e rrënojave mund të rezultojë në humbjen e provave përgjithmonë”, tha ai.
Muralidhar e krahasoi mbledhjen e provave me bashkimin e një puzzle, duke thënë se materialet e gjetura në rrënoja mund të plotësojnë dëshmitë e dëshmitarëve dhe provat mjekësore e mjekoligjore.
Humbja e tyre nuk do t’i pengonte hetuesit të përcaktonin krimet e pretenduara, tha ai, por mund të linte boshllëqe të rëndësishme.
Rëndësia e tyre shkon përtej ndjekjeve të mundshme penale, shtoi Muralidhar.
“Në të drejtën ndërkombëtare ekziston një koncept i njohur i të drejtës për të vërtetën. Çdo familje dëshiron të dijë se çfarë ka ndodhur saktësisht.”
Për të afërmit që kanë pritur me vite pa i gjetur të dashurit e tyre, informacioni për atë që ka ndodhur mund të jetë “shumë, shumë i vlefshëm si një pjesë e kujtesës dhe, më e rëndësishmja, për të gjetur paqen”, tha ai.
Nevojitet qasje për të gjetur të zhdukurit
Griffiths tha se përcaktimi i fatit të të zhdukurve të Gazës do të kërkojë qasje më të madhe humanitare dhe shumë më tepër burime për ekipet e kërkim-shpëtimit.
Ai bëri thirrje që në Gaza të lejohen më shumë makineri të rënda, përfshirë ekskavatorë, në mënyrë që ekipet të zgjerojnë operacionet e kërkim-shpëtimit, ndërsa theksoi gjithashtu nevojën për qasje të sigurt në zonat ku aktualisht nuk mund të arrijnë.
“Qasja humanitare për qëllimin e punës së kërkimit dhe gjetjes është gjithashtu vërtet e rëndësishme”, tha ai.
Muralidhar gjithashtu bëri thirrje për bashkëpunim ndërkombëtar për ta përshpejtuar procesin.
“Duhet të kemi bashkëpunim mes vendeve për të ndihmuar në pastrimin më të shpejtë të rrënojave”, tha ai, duke theksuar rëndësinë e moskrijimit të më shumë rrënojave.
“Ky është një detyrë gjigante që kemi përpara dhe, nëse sulmet nuk ndalen tani, gjërat mund të përkeqësohen edhe më tej dhe të kalojnë përtej një pike kur të gjithë ne thjesht do të ngremë supet dhe do të shikojmë të pafuqishëm”, paralajmëroi ai.
Një vend për të vajtuar
Për një familje të takuar nga Griffiths dhe Al Naouq, ajo përgjigje erdhi përfundimisht.
KNKK-ja ka mbështetur krijimin e një varreze për të vdekurit e paidentifikuar në Deir al-Balah, si pjesë e përpjekjeve për të ruajtur informacionin mbi mbetjet që nuk mund të identifikohen menjëherë.
Griffiths tha se pasi mbetjet gjenden, ekipet mjekoligjore përpiqen të mbledhin sa më shumë informacion identifikues të jetë e mundur dhe të krijojnë një dosje përkatëse. Kur identifikimi nuk është i mundur, mbetjet mund të varrosen në një varr individual të shënuar me një numër serial unik, të lidhur me atë informacion.
KNKK-ja po mbështet gjithashtu përpjekjet për krijimin e një sistemi të shkëmbimit të informacionit ndërmjet ekipeve të kërkim-shpëtimit, autoriteteve mjekoligjore dhe atyre që menaxhojnë varrezat, në mënyrë që informacioni i mbledhur mbi mbetjet të ruhet për një identifikim të mundshëm në të ardhmen.
Qëllimi është të ruhet si dinjiteti i të vdekurve, ashtu edhe mundësia e identifikimit të tyre në të ardhmen, përfshirë edhe nëse testimi i ADN-së bëhet përfundimisht i disponueshëm në Gaza.
Gjatë një vizite në një varrezë për të vdekurit e paidentifikuar në Deir al-Balah, ata takuan një grua të re, mbetjet e bashkëshortit të së cilës përfundimisht ishin identifikuar përmes metodave mjekoligjore të disponueshme në Gaza.
Griffiths kujtoi se çfarë do të thoshte për të pasja më në fund e një varri.
“Ajo mund të vizitonte varrin e tij, mund të qëndronte te varri i tij, të ishte pranë tij”, tha ai.
Kjo i dha asaj “një ndjenjë mbylljeje, një mënyrë për të vajtuar”.
Për mijëra familje që ende kërkojnë dikë që u zhduk gjatë luftës, edhe kjo mbetet e paarritshme./AA
admin5